Oι Ερυθρές ήταν πόλη των δυτικών παραλίων της Μικράς Ασίας στην χερσόνησο της Ερυθραίας. Σύμφωνα με τον Παυσανία χτίστηκε αρχικά από Κρήτες με αρχηγό τον Έρυθρο, γιο του Ραδάμανθυ ( που κατά την μυθολογία ήταν ήρωας της Κρήτης , ένας από τους γιούς του Δία και της Ευρώπης, αδελφός του Μίνωα και του Σαρπηδώνα ). Οι Κρήτες εκδιώχθηκαν στην συνέχεια από τους Ίωνες που μετανάστευσαν στην περιοχή τον 11ο αιώνα π.Χ. περίοδο του πρώτου Ελληνικού αποικισμού. Σύμφωνα με τον Στράβωνα αρχηγός των Ιώνων ήταν ο Κνώπος, νόθος γιος του μυθικού βασιλιά της Αθήνας Κόρδου. Ήταν μια από τις δώδεκα πόλεις της Ιωνίας που συμμετείχαν στο Κοινό των Ιώνων.
Πάνω στα ερείπια των Ερυθρών χτίστηκε το χωριό Λυθρί που το όνομά του είναι παραφθορά του αρχαίου. Ερυθραί Ερυθρί Ρυθρί Λυθρί. Οι τούρκοι σήμερα το αποκαλούν Ιλντιρί, παραφθορά του Λυθρί μιά και δεν υπάρχει στη γλώσσα τους το θ

Μετά τον 12ο αιώνα οι έλληνες της Μ. Ασίας άρχισαν να αραιώνουν λόγω των μαζικών εξισλαμισμών. Τον 18 ο – 19 ο αιώνα ενισχύθηκαν οι ελληνικοί πληθυσμοί με μεταναστεύσεις από τον ελλαδικό χώρο. Στην περιοχή του Λυθριού εγκαταστάθηκαν Κρητικοί, Χιώτες και άλλοι. Πολλά ονόματα Λυθριανών είναι Κρητικά και άλλα δείχνουν καταγωγή από την Εύβοια. Η προφορά τους θύμιζε τα Χιώτικα αλλά και ο μπάλος που ήταν ο κύριος χορός του χωριού δείχνει και νησιώτικες καταβολές .

Το 1914 έχουμε εγκατάσταση Μουσουλμάνων στα παράλια ανάμεσά τους και των Τουρκοκρητικών. Αυτοί οι πληθυσμοί υποκινούνταν από την Τουρκική κυβέρνηση κατά των ελλήνων. Η επικείμενη είσοδος της Τουρκίας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο ήταν πρόσχημα για να εκδιώξει τους Έλληνες τον Μάιο του 1914 με την καθοδήγηση των συμμάχων τους Γερμανών ώστε να εκκενωθεί η περιοχή απέναντι από τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου για στρατιωτικούς λόγους. Άρχισε μια ανθελληνική εκστρατεία του τύπου, καταπίεση και εξαναγκασμός των Ελλήνων για δήθεν «εκούσια» μετανάστευση, λεηλασίες, δολοφονίες. Μετατοπίσεις πληθυσμών έγιναν και από τις ακτές στο εσωτερικό της Μ. Ασίας. Μια μορφή καταπίεσης ήταν τα Αμελέ ταμπουρού(τάγματα εργασίας) για άνδρες άνω των 45 ετών όπου πολλοί πέθαναν από πείνα, κακουχίες, αρρώστιες. Είχαμε κύμα φυγής προς την Ελλάδα(πρώτος διωγμός). Τότε ο παππούς Ιωάννης γιός του ιερέα του Λυθριού Κωσταντίνου Στριμπούλη εξαδέλφου του Ανδρέα Συγγρού και η γιαγιά Ουρανία με τα παιδιά τους κατέφυγαν στον Πειραιά στα Μανιάτικα. Στο διωγμό γεννήθηκε η μητέρα μου Αγγελική. Κάποιες αδελφές της γιαγιάς πήγαν τότε στην Κρήτη και αδέλφια του παππού στο Κιάτο Κορινθίας.

Τα 1919 γίνεται η απόβαση του Ελληνικού στρατού και επιστρέφουν οι εκτοπισμένοι. Η οικογένεια μας επιστρέφει στο Λυθρί που το βρίσκει ρημαγμένο(σπίτια χωρίς πόρτες και ταβάνια, κτήματα που είχαν ρημάξει) και ξεκινά τη ζωή από την αρχή. Οι Λυθριανοί στρατεύτηκαν και υπηρέτησαν μέχρι την κατάρρευση του μετώπου στον ελληνικό στρατό. Ανάμεσα τους και οι θείοι Αντώνης Στριμπούλης και Αντώνης Νικάκης. Το 1922 με την κατάρρευση του μετώπου η οικογένεια περνά απέναντι στην Χίο και μετά περιπέτειες καταλήγει στην επαρχία Σητείας. Φυγή με φόντο τις φλόγες του πολέμου την τραγωδία του ξεριζωμού και ένα μυθιστορηματικό φλογερό ειδύλλιο ανάμεσα στην μεγαλύτερη αδελφή της οικογένειας και ένα κρητικό βαθμοφόρο της ελληνικής χωροφυλακής. Άλλοι χάθηκαν άλλοι σκόρπισαν σαν τα πουλιά και κατέληξαν αλλού. Ένας μεγάλος αριθμός κατοίκων του Λυθριού ήρθαν στην Αττική και δημιούργησαν μαζί με άλλους πρόσφυγες από την χερσόνησο της Ερυθραίας την Νέα Ερυθραία. Εδώ τα τελευταία χρόνια ξαναέχτισαν τον ναό της Αγίας Ματρώνας.

Αυτό το μπλόγκ είναι ένας φόρος τιμής στους Προγόνους που έζησαν στις Ερυθρές στη συνέχεια Λυθρί και τα κόκαλά τους είναι σκορπισμένα σε αυτήν την ιερή γη και στη μνήμη αυτών που έζησαν την τραγωδία του ξεριζωμού όπως η γλυκεία μου μάνα




Erythrai was built on the west side of the peninsula of Erythraea near the westernmost point of Asia Minor.
According to Pausanias, the city was originally built by Cretans, led by Erythros son of Radamanthys (who according to mythology, was a hero of Crete, one of the sons of Zeus and Europa, brother of Minos and Sarpidon). In the years ahead
in the 11th century BC, during the period of the first Greek colonization immigrated Ionians established here . According to Strabo leader of the Ionians was Knopos, illegitimate son of the legendary king of Athens Kordos

The city was one of the twelve cities of Ionia, who participated in the Common of Ionians
Upon the ruins of Erythrai was built the village of Lithri whose name is a corruption of the ancient

After the 12th century, the Greeks of Asia Minor began to thin due to massive islamization. In 18th - 19th century the Greek populations were strengthened with migrations from other parts of Greek peninsula and islands.

In 1914 were installed in the shores of Asia Minor muslims from Balkans. These people were motivated by the Turkish government against the Greeks. The imminent entry of Turkey in the First World War was a pretext to expel the Greeks in May 1914 under the guidance of the allies of Turks the Germans in order to evacuate the area near the eastern Aegean islands for military purposes. An anti-Greek campaign started in the turkish press, they increased the oppression and they forced the Greeks supposedly “voluntary” to migrate in a orgy of looting and murders. Shifts in population were from the coast to the interior of Asia Minor. One form of oppression was Amele Taburu (work orders) for men over 45 years where many died of hunger, suffering, sickness. It was in those “work orders” where hundred of thousand Greeks and 1,5 million Armenians were lost. We hade a wave of flight to Greece (first persecution). Then my grandfather and grandmother with their children fled to Piraeus . During the persecution was born my mother. Some sisters of grandmother then went to Crete and brothers of grandfather to Kiato Corinth.

In 1919 we have the landing of the Greek army for the liberation of Asia Minor and with it returned the displaced. Our family came back in Lithri finding it ravaged (houses without doors and ceilings, ravaged farms, looted churches) and starts their life again. Men of Lithri as of other parts of Asia Minor joined and served until the collapse of the front in the Greek army. Between them two uncles. In 1922 after many errors in Greek strategy and because of the betrayal of our former allies the Anglo-Franks who abandoned us when Kemal gave them what they wanted (Petrols in Mosule etc.) , the front was collapsed .

Avoiding the persecutions greek populations run to the near islands in order to be saved and from there ware landed on the main Greece. With them my family passed first through the island of Chios and finally ended after many adventures in Crete in the province of Sitia. An adventure having as a background the flames of war, the tragedy of uprooting and a fiery fictional romance between the older sister of the family and a Cretan rank of Greek gendarmerie. Others were lost others scattered like birds and led elsewhere. A large number of Lithrians were landed in Attica and established with other refugees from the peninsula of Erythraea, in an area near Athens giving to the new settlement the name New Erythrea. There resently they built the church of St. Matrona.

In Lithri called Ildiri after 1922 were established Balkanians ancestors of Christians convertors to Islam. The churches were demolished under an organized plan by turkish government to destroy the Greek presence, and now are remaining only some ruins.

This blog is a tribute to my Ancestors who lived in Erythrai- Lithri whose bones are now scattered in this holy land, and in memory of those who suffered the tragedy of uprooting as my sweet mother.



Ερυθρές –Λυθρί
Μετάφραση από το άρθρο: In Search of Roots: The Lost Hellenic Communities of Tsesme Province, της Κατερίνας Τσούνη στην εφημερίδα της ομογένειας της Αμερικής Greek News 19 Ιανουαρίου 2009 :
Ήταν γνωστό σαν Λυθρί στους βυζαντινούς χρόνους και ήταν ένα μικρό χωριό. Έχει βυζαντινά και ελληνικά ερείπια. Η ελληνική ιστορία του χωριού φαίνεται να έχει τελειώσει τον 13ο αιώνα, όταν η επισκοπή των Ερυθρών μεταφέρθηκε στον Τσεσμέ. Από τον 17ο αιώνα, το χωριό επανιδρύθηκε. Στα 1900, υπήρχαν 1535 άτομα. Το 1921, ένα χρόνο πριν από τη μικρασιατική καταστροφή, οι κάτοικοι του χωριού αριθμούσαν 1800 άτομα. Η εθνοτική σύνθεση ήταν Έλληνας Ερυθραίοι μετανάστες από τη Χίο και την Κρήτη. Ο ναός τους του Αγίου Χαραλάμπου είναι υψηλά σε ένα λόφο δίπλα στον αρχαιολογικό χώρο των Ερυθρών. Η εκκλησία της Αγίας Ματρώνας του 17ου αιώνα είναι σε μια κοντινή κορυφή. Κατά τον Στεφανίδη «Λειτουργούσαν στην πόλη ένα σχολείο αρρένων των 60 μαθητών και ένα σχολείο θηλέων σαράντα μαθητών ». Η κοινότητα των εμπόρων του Λυθριού έστειλε τους καλύτερους μαθητές τους στο εξωτερικό για τις προηγμένες σπουδές στη Μασσαλία και στην Πράγα . Οι χωρικοί ήταν πλούσιοι και είχαν τα μέσα για να στείλουν τη νεολαία τους στο εξωτερικό για σπουδές.
Είχαν πολλά ξωκλήσια στα χωράφια, όπου καλλιεργούνται βαμβάκι, το σιτάρι και καπνό, λουλούδια, αμυγδαλιές και ελιές, αμπέλια είχαν επίσης κεραμικά και αλιευτικές επιχειρήσεις . Οι απόγονοί τους είναι στη Χίο, τις Οινούσσες και τη Νέα Ερυθραία Αττικής. Το σημείο που πρέπει να τονιστεί είναι ότι οι νησιώτες του Αιγαίου είχαν μια συνεχή κίνηση κατοίκησης και εμπορίου με τη Μικρά Ασία. Έχτισαν εκεί παροικίες και έζησαν για λόγους εργασίας. Επέστρεψαν στα νησιά τους, όταν το έργο περατώνεται.
Οι θερινές εξοχικές κατοικίες των κατοίκων της Κάτω Παναγίας ήταν στις Ερυθρές, το σημερινό Ildir

Ένας σημαντικός χώρος στο αρχαιολογικό μουσείο της Σμύρνης είναι αφιερωμένος στην αρχαία πόλη Ερυθρές. Ευρήματα από πρόσφατες ανασκαφές περιλαμβάνουν κεραμική, μικρές προσφορές σε χαλκό και ελεφαντόδοντο από το 670 - 545 π.Χ. Τα αγάλματα από ελεφαντόδοντο είναι Κρητικού και Ροδιακού στυλ. Ένα γλυπτό κόρης βρέθηκε. Είναι ένα από τα πρώτα παραδείγματα ενός μεγάλου μαρμάρινου γλυπτού από τους αρχαίους χρόνους. Ο Παυσανίας είπε ότι οι Ερυθρές χτίστηκαν από Κρητικούς και κατοικήθηκαν από Λύκιους, Κάρες και Παμφύλιους. Η πόλη καταστράφηκε από τους Πέρσες, μετά τα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ. Διοικήθηκε από τον 9ο αιώνα π.Χ. από την Αθήνα. Γκράφιτι σε μια κούπα είναι από τον 6ο αιώνα π.Χ. και δείχνουν ότι οι προσφορές ανήκαν στο Ναό της Αθηνάς Πολιάδος . Οι μικρές μπρούντζινες φιγούρες λιονταριών είναι από το πρώτο μισό του 6ου αιώνα π.Χ.. Μοιάζουν με το μεγάλο άγαλμα του λιονταριού από το Bayindir που βρίσκεται στο Μουσείο της Σμύρνης. Τα μικρά ευρήματα είναι τα πρώτα Ιωνικά δείγματα τύπου λιονταριού, που χρησίμευσαν ως μοντέλα για τους Ετρούσκους καλλιτέχνες (πρώιμους Ιταλούς). Τα τεχνουργήματα είναι από μια τομή στην κορυφή της Ακρόπολης των Ερυθρών .

Ο Ηρόδοτος αναφέρει στην Ιστορία του, ότι "ο Ναός της Αθηνάς Πολιάδος στις Ερυθρές ήταν γνωστος στον αρχαίο κόσμο για τις περίφημες ιέρειες γνωστές σαν η Σίβυλλα." Σύμφωνα με την ελληνική και ρωμαϊκή μυθολογία, ήταν γυναίκες με την δωρεά των προφητικών δυνάμεων εκ μέρους του θεού Απόλλωνα. Η Ερυθραία Σίβυλλα ζωγραφίστηκε από τον Μιχαήλ Άγγελο από το 1508 - 12 σε μια τοιχογραφία από το παρεκκλήσι Καπέλα Σιξτίνα στο Βατικανό. Η πιο διάσημες Σίβυλλες ήταν αυτές των Ερυθρών και της Κύμης …….. κοντά στη Νάπολη της Ιταλίας. Η Ερυθραία Σίβυλλα πούλησε τα Σιβυλλικά βιβλία στον Ταρκίνιο τον τελευταίο βασιλιά της Ρώμης, τα οποία στεγάστηκαν στο ναό του Δία στο λόφο του Καπιτωλίου στην Ρώμη.

Erythrae –Lithri
From the article : “The lost Hellenic Communities of Tsesme province” by Catherine Tsounis in the Greek-American weekly newspaper Greek-News. January 19, 2009:

It was known as Lithri in Byzantine times and was a small village. It has Byzantine and Greek ruins. The Greek history of the village appeared finished in the 13th century, when the diocese of Erythrae was transferred to Tseme. From the 17th century, the village was reestablished. In the 1900ʼs, there were 1535 persons. In 1921, one year before the Asia Minor catastrophe, the villagers numbered 1800 persons. The ethnic composition was Greek Erythraean, immigrants from Chios and Crete. Their church of Saint Haralambos is high on a hill next to the archaeological site of Erythrae. The 17th century church of Agia Matrona is on a nearby peak. “A boyʼs school of 60 students and girlʼs school of forty students operated in the town,” said Stefanides. The merchant community of Lithri sent their best students overseas for advanced studies in Marseilles and Prague. The villagers were wealthy and had the means to send their youth overseas for study. They had many country chapels in the farm fields, where they cultivated cotton, wheat and tobacco, flowers, almond and olive trees, grape vineyards, ceramics and fishing industries. Their descendants are in Chios, Oinousses and Nea Erythrae in Attica. The point that must be stressed is that the Aegean islanders had a constant movement of habitation and trade with Asia Minor. They built colonies and lived there for work purposes. They returned to their islands when their work terminated.
In Erythrea were the summer home residences of people of the village Kato Panagia todays Tsiflik

A significant space is dedicated from the ancient city of Erythrae in the Izmir archaeological Museum. Findings from recent excavations include pottery, small offerings in bronze and ivory from 670-545 B.C. The ivory statues are of Cretan and Rhodian style. A Korean sculpture was found. It is one of the first examples of a large marble sculpture from Ancient times. Pausanias said Erythrae was built by Cretans and inhabited by Lycians, Carians and Pamphylians. The city was destroyed by the Persians after the mid 6th century B.C. It was ruled from 9th century B.C. by Athens. Graffiti on a bowl is from 6th century B.C. indicate the offerings belonged to the Temple of Athena Polis. The small lion figurines in bronze are from the first half of 6th century B.C. They resemble the large Lion statue from Bayindir that is in the Stoneworks Museum of Izmir. The small findings are the earliest Ionian examples of a lion type, that served as models for Etruscan artists (early Italians). The artifacts are from a trench on top of the Erythrae Acropolis.

Herodotus states in his History that “the Temple of Athena Polias at Erythrae was famous in the ancient world for their famous priestesses known as the Sibyl.” According to Greek and Roman mythology, they were women bestowed with prophetic powers by the God Apollo. The Erythaean Sibyl was painted by Michaelangelo from 1508-12 in a fresco from the Sistine chapel, Vatican. The famous Sibyls were the Erythraean and the Cumaean Sibyl who presided over the Apollonian oracle at Cumae, a Greek colony located near Naples, Italy. The Erythraean Sibyl sold the Sibylline books to Tarquin, the last King of Rome, that were housed in the Temple of Jupiter on Capitoline Hill in Rome.





Τρίτη 31 Μαΐου 2022

Λυθριανοί πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στο Ανατολικό Ρέθυμνο. Lythrian refugees settled in Eastern Rethymnon

Σε ένα κατάστιχο με τον τίτλο «Προσφυγική Ομάς Μαρουλά^» που βρέθηκε στο Άδελε Ρεθύμνου, περιλαμβάνονται όλες οι οικογένειες των προσφύγων που εγκαταστάθηκαν στο ανατολικό Ρέθυμνο, καθώς και οι όποιες ενισχύσεις τους δόθηκαν από το κράτος. 

 Όπως αναφέρει εφημερίδα του Ρεθύμνου εκείνης της εποχής: Στις 29 Σεπτεμβρίου 1922, Δευτέρα πρωί, κατέπλευσεν εις τον λιμένα μας το Υπερωκειάνειον ατμόπλοιον Πατρίς δι ού μετεφέρθησαν 2800 πρόσφυγες διά την πόλιν μας, Ήδη λοιπόν την 1η Οκτωβρίου 1922 χιλιάδες πρόσφυγες κατακλύζουν το Ρέθυμνο και ζητούν την αποκατάστασή τους 


Στα 1923 με πρωτοβουλία του ελληνικού κράτους και της ΚτΕ (Κοινωνίας των Εθνών) ιδρύεται η ΕΑΠ (Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων) που είχε ως αντικείμενό της την αποκατάσταση των ανθρώπων αυτών, ώστε ασφαλείς να ξαναφτιάξουν τη ζωή τους. Για το σκοπό αυτό διατέθηκαν όλες οι μουσουλμανικές περιουσίες στην Ελλάδα, δημόσια γη και μοναστηριακές περιουσίες με απαλλοτρίωση καθώς και δάνεια που σύναψε το ελληνικό κράτος στο εξωτερικό. Κατά τόπους συστάθηκαν επιτροπές για τον καλύτερο συντονισμό των ενεργειών που υπάγονταν στα Γραφεία Ανταλλαγής με σκοπό την καταγραφή της περιουσιακής κατάστασης των προσφύγων στη Μ. Ασία και την αποζημίωσή τους με παραχώρηση αντίστοιχων περιουσιών όσο το δυνατόν. Λήφθηκε σοβαρά υπόψη το επάγγελμα των προσφύγων καθώς και η προέλευσή τους ώστε να τακτοποιηθούν πιο ομαλά στο νέο τόπο. Αυτά ίσχυσαν και στο Ρέθυμνο. 

 Όσο προχωράμε στα 1924, το Κράτος σε όλη την Ελλάδα αρχίζει να διανέμει γη και σπίτια στους πρόσφυγες διαιρώντας τους σε αστούς και αγρότες και αναγκάζοντάς τους τρόπον τινά να δηλώσουν τι είναι και τι θέλουν να έχουν με βάση τις ανταλλάξιμες περιουσίες. Έχει προηγηθεί η με βάση τη Συνθήκη της Λωζάνης αναχώρηση των Τούρκων του Ρεθύμνου και μπορεί πλέον στα 1924 να αρχίσει η αποκατάστασή των προσφύγων 

Όλοι αυτοί οι άνθρωποι που καταγράφονται εκεί ήταν ή δήλωσαν αγρότες. Το μεν πρώτο δείχνει ότι πράγματι ήταν, το δεύτερο ότι αναγκάστηκαν να γίνουν αγρότες για να διευκολυνθούν από την περίσσεια των αγροτικών γαιών και την πιο γρήγορη αποκατάσταση που βασίστηκε από το ελληνικό κράτος και την ΕΑΠ σ’ αυτές τις αγροτικές τουρκικές περιουσίες. Η πλειοψηφία λοιπόν των εγγεγραμμένων στο κατάστιχο είναι αγρότες, 
Ένα επιπλέον στοιχείο που προκύπτει από το κατάστιχο αυτό είναι η κατάσταση των οικογενειών των ανθρώπων αυτών από πλευράς σύνθεσης. Δηλαδή άλλες ήλθαν με όλα τα μέλη τους χωρίς απώλειες, ενώ άλλες ήλθαν χωρίς το σύζυγο ή χωρίς γονείς ή αδέλφια. Είναι πολύ σημαντικό αυτό για να πιστοποιηθεί και η δυσκολία των γυναικών – μανάδων να θρέψουν τα παιδιά τους και να σταθούν σαν άντρες στα νέα σπιτικά τους στη νέα πατρίδα. Η νοτιοανατολική πλευρά λοιπόν του Ρεθύμνου εποικίστηκε με 1613 άτομα από τη Μ. Ασία. Οι περισσότεροι προερχόταν από τις Νέες Φώκαιες 

Όπως προκύπτει δε από το κατάστιχο αυτό, τα σπίτια στα οποία έμειναν ήταν τουρκικά και λίγα αναφέρονται ως καινουργή. Έτσι δε χρειάστηκαν και μεγάλες επεμβάσεις στην αρχή τουλάχιστον γιατί ήσαν κατοικήσιμα. Υπήρχε ίσως και άλλο αντίστοιχο κατάστιχο που περιλάμβανε το Ξηρό Χωριό, τα Καπεδιανά, την Αγία Ειρήνη και άλλα χωριά, όπου, ως γνωστόν εγκαταστάθηκαν πρόσφυγες, το οποίο δυστυχώς χάθηκε (Σημ. έτσι είναι δύσκολο να γνωρίζουμε αν και σε αυτά τα χωριά εγκαταστάθηκαν Λυθριανοί) 


Οικογένειες Λυθριανών προσφύγων ανά χωριό 

Συνοικισμός Αστερίου (2) 


Ονοματεπώνυμο/ ετών/ όν. πατρός/ Συγγ. Σχέση/ Τόπ. Καταγ./ Επάγγ 
1 Κωσταντίνος Κανακάρης 55 Δημήτριος Αρχηγός Λυθρί Γεωργός 
 2 Δέσποινα Κανακάρη 30 σύζυγος Λυθρί 
 3 Δημήτριος Κανακάρης 12 τέκνον Λυθρί 
 4 Πατρόνα Κανακάρη 11 τέκνον Λυθρί 
 5 Κατίνα Κανακάρη 4 τέκνον Λυθρί 
 6 Ευδοκία Κανακάρη 2 τέκνον Λυθρί 

 1 Δημήτριος Χατζαντωνάκης 25 Λεωνίδας Αρχηγός Λυθρί  Γεωργός 
 2 Κυριακή Χατζαντωνάκη 20 σύζυγος Λυθρί  1 ίππος     
 3.Στυλιανή  Χατζαντωνάκη 2 τέκνον Λυθρί 

 1 Κωσταντίνος Κανακάρης 55 Δημήτριος Αρχηγός Λυθρί Γεωργός 
 2 Δέσποινα Κανακάρη 30 σύζυγος Λυθρί 
 3 Δημήτριος Κανακάρης 12 τέκνον Λυθρί 
 4 Πατρόνα Κανακάρη 11 τέκνον Λυθρί 
 5 Κατίνα Κανακάρη 4 τέκνον Λυθρί 
 6 Ευδοκία Κανακάρη 2 τέκνον Λυθρί 

 Συνοικισμός Μαγνησίας (3) 


1 Δημήτριος Πετύκας 50 Παντελής πατήρ Λυθρί Γεωργός 
2 Σμαράγδη Πετύκα 40 σύζυγος Λυθρί 
3 Αργυρή Πετύκα 16 τέκνον Λυθρί 10 

1 Γεώργιος Πετύκας 48 Λάμπρος πατήρ Λυθρί Γεωργός 
2 Κυριακή Πετύκα 30 σύζυγος Λυθρί 
3 Μαρία Πετύκα 13 τέκνον Λυθρί 
4 Κατίνα Πετύκα 4 τέκνον Λυθρί 
5 Κωσταντ. Πετύκα 1 μηνός τέκνον Λυθρί 11 

1 Εμμ. Γκαγκάς 55 Κωσταντ. πατήρ Λυθρί Γεωργός 
2 Κοκόνα Γκαγκά 45 σύζυγος Λυθρί 
3 Χρυσή Γκαγκά 14 τέκνον Λυθρί 
4 Ειρήνη Γκαγκά 4 τέκνον Λυθρί 

 Συνοικισμός Πίκρι (7 ή 8;) 


1 Λεωνίδας Χατζαντωνάκης 55 Γεώργιος πατήρ Λυθρί Γεωργός Τουρκικόν (κτίσμα)
2 Πατρόνα Χατζαντωνάκη 45 σύζυγος Λυθρί 1 άροτρον (εδόθη) 
3 Γεώργιος Χατζαντωνάκης 16 τέκνον Λυθρί 
4 Μαρία Χατζαντωνάκη 14 τέκνον Λυθρί 
5 Δέσποινα Χατζαντωνάκη 11 τέκνον Λυθρί 2 

1 Παράσχος Καράβαλος 46 Ιωάννης πατήρ Λυθρί καινουργές (οίκημα εγκατάστασης) 
2 Μαρία Καράβαλου 35 σύζυγος Λυθρί 
3 Κυριακή Καράβαλου 13 τέκνον Λυθρί 
4 Δέσποινα Καράβαλου 11 τέκνον Λυθρί 
5 Ευάγγελος Καράβαλος 9 τέκνον Λυθρί 
6 Γεώργιος Καράβαλος 7 τέκνον Λυθρί 
7 Ιωάννης Καράβαλος 3 τέκνον Λυθρί 3 

1 Δημήτριος Μακαρόνας 32 Νικόλαος πατήρ Λυθρί 1 φορβ. Γεωργός καινουργές (οίκημα εγκατάστ.)
2 Αθηνά Μακαρόνα 30 σύζυγος Λυθρί 1 άροτρον (εδόθη)
3 Μαρία Μακαρόνα 10 τέκνον Λυθρί 
4 Νικόλαος Μακαρόνας 2 τέκνον Λυθρί 4 

1 Κυριάκος Καραπιπέρης 40 Κωσταντ. πατήρ Λυθρί. Γεωργός καινουργές (οίκημα εγκατάστ.)
2 Αγγελική Καραπιπέρη 30 σύζυγος Λυθρί 
3 Γεωργία Καραπιπέρη 3 τέκνον Λυθρί 
4 Παρασκευή Καραπιπέρη 2 τέκνον Λυθρί 

 Για τα πιο κάτω άτομα δεν αναφέρεται τόπος καταγωγής .Εικάζω ότι είναι Λυθριανοί (δες πιο πάνω οικογένεια Καραβάλου 
1 Δέσποινα Καραβάλου 60 Μιχαήλ μήτηρ άστεγος απέθανεν 
2 Φιλιό Καραβάλου 45 τέκνον  

1.Μιχαήλ Καλικάτζαρος 33 Σταμάτιος πατήρ Λυθρί 1 φορβ. Γεωργός καινουργές (οίκημα εγκατ.) 
2 Μερόπη Καλικατζάρου 28 σύζυγος Λυθρί 1 άροτρον (εδόθη) 
3 Αικατερίνη Καλικατζάρου 10 τέκνον Λυθρί 
4 Μαρία Καλικατζάρου 3 τέκνον Λυθρί 
5 Ελευθερία Καλικατζάρου 2 τέκνον Λυθρί 
6 Σταμάτιος Καλικατζάρου 55 πατήρ έφυγε δια Χίον τον Οκτώβριο 25 

Παρατήρηση. Ένα σημείωμα, που είχε καρφιτσωθεί στο φύλλο που αφορά το χωριό Πίκρι, λέει ότι ο Μιχαήλ Καλικατζαράκης1 εγκατέλειψε προ εννέα μηνών την περιουσία του και έφυγε προς άγνωστη κατεύθυνση. Στη μερίδα του Πίκρι αναφέρεται ως Καλικάτζαρος. Μάλλον στο μεσοδιάστημα άλλαξε το επώνυμό του προσθέτοντας την κατάληξη –άκης των κρητικών για να αισθάνεται πιο άνετα στη νέα πατρίδα. Θα είναι πολύ ενδιαφέρουσα μια έρευνα τέτοιου είδους για να φανεί σε ποιο βαθμό εκτάθηκε το φαινόμενο της αλλαγής επωνύμου στους πρόσφυγες. 

1 Μιχαήλ Μεημάρης 26 Μιχαήλ πατήρ Λυθρί Γεωργός ιδικόν του (οίκημα)
2 Ζαχαρένια Μεημάρη 18 σύζυγος Λυθρί 
3 Χρυσάνθη Μεημάρη 65 μήτηρ Λυθρί 

1 Κουντής Γεώργιος 45 Κωσταντ. πατήρ Λυθρί Γεωργός 
2 Κουντή Ειρήνη 30 σύζυγος Λυθρί 
3 Κουντής Δημήτριος 2 τέκνον Λυθρί 

Το Αστέρι (επίσημο: το Αστέριον) είναι πεδινό χωριό της Τοπικής Κοινότητος Χαμαλευρίου του Δήμου Ρεθύμνης. Απέχει 14 χιλιόμετρα από το Ρέθυμνο 

Η Μαγνησία βρίσκεται προς τον κόλπο του Αλμυρού σε απόσταση 11 χλμ. ανατολικά από την πόλη του Ρεθύμνου και νότια του Βόρειου Οδικού Άξονα Κρήτης (ΒΟΑΚ). Το χωριό είναι κτισμένο στον Αδελιανό κάμπο 

Πίκρι ή Πίκρης Ρεθύμνου. Χωριό 20 χλμ, από το Ρέθυμνο κοντά στο Αρκάδι 

Στοιχεία αντλήθηκαν από το: ΟΙ ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ ΤΟΥ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΥ ΡΕΘΥΜΝΟΥ Προσφυγική Ομάς Μαρουλά: μια καταγραφή του 1923. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΜΙΧ. ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣ 

 Lythrian refugees settled in Eastern Rethymnon 

In a register entitled "Refugees Group with the name Maroula" found in the town of Adele, Rethymnon Crete, are included all the families of refugees who settled in eastern Rethymno, as well as any assistance provided by the state. 

According to a newspaper of Rethymno at that time: On Monday, September 29, 1922, the Patris Overseas steamer sailed to our port, transporting 2800 refugees to our city. So on October 1, 1922, thousands of refugees coming in Rethymno demand their rehabilitation 

In 1923, on the initiative of the Greek state and the League of Nations (League of Nations), the RRC (Refugee Rehabilitation Committee) was founded, which had as its object the rehabilitation of these people, so that they could safely rebuild their lives. For this purpose, all Muslim properties in Greece, public land and monastic properties with expropriation as well as loans concluded by the Greek state abroad were used. In some places, committees were set up to better coordinate the actions of the Populations Exchange Offices in order to record the property situation of refugees in Asia Minor and to compensate them by granting similar property as much as possible
The profession of the refugees was seriously taken into account as well as their origin in order to settle more smoothly in the new place. These also applied in Rethymnon. As we move forward in 1924, the State throughout Greece begins to distribute land and houses to refugees, dividing them into bourgeois and peasants, forcing them in some way to state what they are and what they want to have on the basis of exchangeable property. It was preceded by the departure of the Turks of Rethymno based on the Treaty of Lausanne and now in 1924 the rehabilitation of the refugees can begin 

All these people recorded there were or declared to be farmers. The first shows that it really was, the second that they were forced to become farmers in order to be facilitated by the surplus of agricultural land and the faster restoration based by the Greek state and the RRC on these Turkish agricultural properties. So the majority of those registered are farmers, 

An additional element that emerges from this register is the situation of the families of these people in terms of composition. That is, others came with all their members without losses, while others came without their spouses or without parents or siblings. This is very important to certify the difficulty of women – without men to feed their children and to stand like men in their new homes, in the new homeland. The southeastern side of Rethymnon was settled by 1613 people from Asia Minor. Most came from Nea Fokea 

As it appears from this register, the houses in which they stayed were Turkish and few are mentioned as new. So they did not need major interventions in the beginning, at least because they were habitable. There may have been another similar settlement register that included Xiro Chorio, Kapediana, Agia Irini and other villages, where, as is well known, refugees settled, which was unfortunately lost (Note: so it is difficult to know whether Lytrians were settled in these villages) 

Families of Lithrian refugees per village 
 Asterio Settlement (2) Settlement of New Magnesia (3) Pikri Settlement (7 or 8?)

Πέμπτη 21 Απριλίου 2022

Η απόδραση ενός Ρεϊζντεριανού στο Γαϊδουρόνησο του Λυθριού. The escape to Donkeys’ Island

Ο Ρεϊζντεριανός  Ματθαίος Φραγκομανώλης μας αφηγείται συγκλονιστικά γεγονότα που συνέβησαν μετά την κατάρρευση του μετώπου στα μέρη από το ΡεΪζντερε μέχρι το Λυθρί   όπως για εκείνο το Ζάλογγο της Ερυθραίας  που  πέντε κορίτσια έπεσαν στον γκρεμό για να γλυτώσουν από τα χέρια των τούρκων. Μας δίνει και κάποιες πληροφορίες για το Λυθρί και την περιοχή του .όπως για το κοντινό στο χωριό νησάκι  το Γαϊδουρόνησο που ίσως είναι το αναφερόμενο σε χάρτη της εποχής με το όνομα  “Όνος” και σήμερα αποκαλείται από τους Τούρκους Mustafacelebi. Εκεί είχε κάποια σπίτια, στάβλους και ζώα προφανώς Λυθριανών. Επίσης ένα εκκλησάκι. Στο Λυθρί δεν υπήρχε κάτοικος πιά.  Είχαν ήδη φτάσει και εκεί τούρκοι στρατιώτες

Αποσπάσματα από την αφήγηση του Ματθαίου  Φραγκομανώλη από το Ρεΐζντερε της Ερυθραίας  χωριού κοντά στο Λυθρί που  μετά τον ξεριζωμό εγκαταστάθηκε στην Ιεράπετρα Από το βιβλίο της Μαρίας Μαθιουδάκη-Δραγασάκη. Μνήμες Μικρασίας (η αφήγηση ήταν στην καθαρεύουσα και τη μετέτρεψα στη δημοτική)

Σεπτέμβρης του 22. Έχει καταρρεύσει  το μέτωπο. 

Ο Πλαστήρας πηγαίνοντας προς την Κρήνη (Τσεσμέ) για να φύγει με το στρατό του στη Χίο άρχισε να πυροβολεί τον τουρκικό στρατό που ερχόταν πίσω του και να τους εμποδίζει να έρθουν στο χωριό Ρεϊζντερε. Επιτέλους ο Πλαστήρας μπήκε  με το στρατό του τελευταίος στο πλοίο για να φύγουν για τη Χίο. Τότε όλος ο χριστιανισμός έμεινε στα χέρια των Τούρκων.  Ο τουρκικός στρατός διασκορπίστηκε στα διάφορα χωριά. Στο χωριό μας ήρθαν  200 στρατιώτες ……

Ήταν Κυριακή και κατά τις 8:00 έρχονται τρεις έφιπποι  και μαζεύουν τους άντρες. Αφού μάζεψαν όσους ήθελαν φεύγουν και σε πέντε λεπτά της ώρας βλέπουμε το σπίτι του προεστού να καίγεται και εντός ολίγου τα περισσότερα σπίτια του χωριού.

Τότε οι άνθρωποι τρέχουν στα όρη και άλλοι προς τη θάλασσα. Οι έφιπποι αμέσως περικυκλώνουν το χωριό και αρχίζουν να πυροβολούν δεξιά και αριστερά όπου ήταν άνθρωποι. Με τους πυροβολισμούς αυτούς σκοτώθηκαν τρεις άντρες μία γυναίκα με το παιδάκι της στην αγκαλιά και τραυματίστηκαν δύο παιδιά. Εγώ τώρα αφήνω τους γονείς μου και με τρεις φίλους μου πηγαίνουμε στη θάλασσα ενώ μας κυνηγούν δυο έφιπποι. Αλλά η παραλία της θάλασσας ήταν  γεμάτος γκρεμούς και τα άλογα δεν μπορούσαν να μας πλησιάσουν. Γδυνόμαστε  και πέφτουμε στη θάλασσα για να πάμε σε ένα νησάκι που βρίσκεται απέναντι από το χωριό Λυθρί  ονομαζόμενο Γαϊδουρόνησο. Η ώρα θα ήταν 9 π. μ. περίπου. Οι Τούρκοι έφιπποι μας πυροβολούν αλλά μάταια. Τότε πηγαίνουν σε ένα απόκρημνο βράχο  όπου ήταν πέντε κορίτσια. Μόλις τους είδαν για να μην έρθουν στα χέρια των Τούρκων πηδούν στη θάλασσα από τον γκρεμό ύψος 5 μέτρων περίπου και πνίγονται όλα μαζί. 


Εν τω μεταξύ εμείς είχαμε ανοιχτεί πολύ στη θάλασσα και τα κύματα εμεγάλωναν όσο προχωρούσαμε αλλά ευτυχώς ο καιρός δεν ήταν ενάντιος. Τα κύματα χτυπούν δυνατά τα πρόσωπά μας. Εγώ  εκουράστηκα τόσο πολύ και πέφτω ανάσκελα σχεδόν μία ώρα για να αναπαυτώ και να συνεχίσω. Όταν εγύρισα με κατάλαβε φόβος  γιατί είχα χάσει τους φίλους μου λέγοντας ότι θα τους έφαγαν τα δελφίνια ή θα τους ρούφηξε καμία αναρούφα  και έμεινε πλέον δική μου σειρά.

Προχωρώ με όλη μου τη δύναμη. Φωνάζω. Η  φωνή μου παρασυρόταν από τον αέρα και μόνο που το στόμα μου γέμιζε νερό. Σε απόσταση πολύ μακρινή αρχίζω να διακρίνω ένα κεφαλάκι ανθρώπινο. Αμέσως τότε προχωρώ με όση δύναμη είχα, και βλέπω τον φίλο μου τον Δημήτρη ο οποίος μου λέει: αγαπημένε μου φίλε Ματθαίε δεν αντέχω πλέον, θα πνιγώ.  Αλλά εγώ τον ενθαρρύνω. Αλλά ματαίως. Αφήνει τον εαυτό του και βυθίζεται στην άγρια θάλασσα. Εγώ πλέον προχωρώ απελπισμένος και κοιτάζω πίσω μου την καταστροφή του χωριού, τον καπνό της φωτιάς να ανεβαίνει ψηλά και να σκοτεινιάζει τον λαμπρό ήλιο. Επιτέλους αρχίζω να διακρίνω τα σπιτάκια του νησακιού και μερικούς ανθρώπους. Όσο προχωρούσα τόσο έβαζα δύναμη να φτάσω γρηγορότερα για να δω τα αποτελέσματα των φίλων μου. Ο ήλιος  θα χρειαζόταν πέντε μέτρα να κοιμηθεί στη Δύση. Τέλος το φως έσβησε και έγινε σαν στρογγυλή φωτιά και σε 5 λεπτά με αποχαιρέτησε.

Η θάλασσα εσκοτείνιασε και  έγινε αγριότερη αλλά η απόσταση για να φτάσω στο νησάκι δεν θα ήταν ούτε 15 λεπτά. Ενώ προχωρώ βλέπω τους φίλους μου οι οποίοι με περιμένουν στην  ακρογιαλιά του νησακιού. Όταν έφτασα στην ακρογιαλιά μου έφερε κάποιος ένα σακί που βάζουν μέσα στάρι και με ένα μαχαίρι ανοίγει μία τρύπα στον πάτο του σακιού και από μιά στις πλευρές. Στην πρώτη τρύπα περνώ μέσα το κεφάλι μου και στις δεύτερες στα χέρια μου και έτσι το σακί  το φόρεσα σαν πουκάμισο. Τότε με παίρνουν και με πηγαίνουν στην αποθήκη των αχυρώνων. Εκεί με ξαπλώνουν  στα άχυρα και με τρίβουν. Έπειτα μου φέρνει κάποιος σ’ ένα τηγάνι πεταμένο, βρασμένα ξυλοκέρατα τα οποία τα ήπια σαν να ήταν καμιά ευρωπαϊκή σαμπάνια. Οι άλλοι φίλοι μου πήγαν στο βάθος της αποθήκης για να κοιμηθούν. Το σώμα μου πονούσε δυνατά. Οι άνθρωποι με ρωτούσαν πώς τα πέρασα στη θάλασσα και εγώ τους τα διηγήθηκα ένα προς ένα.  

Δεν πέρασε λίγη ώρα και έρχεται ένας και μου φέρνει κρεμμύδια ψημένα με αλάτι που με λαιμαργία τα έφαγα σαν να ήταν μπαρμπούνια. Η ώρα 9 μ. μ. κουρασμένος και από τους φρικτούς πόνους εκοιμήθηκα σαν παράλυτος και εξύπνησα στις 9  το πρωί.  Μετά λίγο πιάνουμε δύο κοτόπουλα τα καθαρίζουμε και τα βάζουμε να ψηθούν. Πηγαίνουμε στην εκκλησίτσα του νησακιού και ευχαριστούμε το Θεό για τη Σωτηρία μας και αλληλοασπαστήκαμε με δάκρυα στα μάτια  από τη συγκίνηση γιατί σωθήκαμε ως εκ θαύματος και διότι δεν επάθαμε ότι ο φίλος μας ο Δημήτρης.

Φεύγουμε από την εκκλησίτσα και πηγαίνουμε στο σπιτάκι και τρώμε το κοτόπουλο χωρίς ψωμί. Κατόπιν επήγαμε σε ένα βράχο της θάλασσας και καθίσαμε βλέποντας τη θάλασσα που είχαμε περάσει και μας φαινότανε ψέματα. Την καταστροφή που πάθαμε και σκεπτόμασταν πως θα ζήσουμε χωρίς τροφή στο νησάκι. Τους ανθρώπους που έμειναν στα χέρια των Τούρκων και τα βασανιστήρια που θα τους υπέβαλαν, οι σφαγμένoι, οι πνιγμένοι, οι καμένοι. Δεν τους ξέρουμε. Δεν θα αξιωθούμε να τους μνημονεύσουμε. Είναι ήρωες χωρίς όνομα. Είναι χριστιανοί χωρίς τάφο και έχει ο καθένας το μαρτύριο του. Ποια ζωή ποιου Έλληνα να είναι δυνατόν να μείνει απομονωμένη από το μαρτυρικό θάνατο μυριάδων Ελλήνων; Ποιος Έλληνας μπορεί να ζήσει έξω από την ανάμνηση της Μικράς Ασίας;               Όλοι μεταλάβαμε του τραγικού τούτου  δυστυχήματος!. Μεγάλα  πράγματα πρέπει να βγούνε από κάθε Έλληνα έπειτα από τέτοια καταστροφή

Οι κάτοικοι του νησιού είχαν φύγει πρωτύτερα και πήραν τις τροφές. Είχαν αφήσει μόνο λίγα ξυλοκέρατα, κρεμμύδια και τις όρνιθες τις αίγες και τα βόδια τους και θα έστελναν κανένα καΐκι από τη Χίο για να πάρει τα εναπομείναντα στο νησάκι και θα φεύγαμε και εμείς μαζί με αυτούς.                                                                                                                                        Την τρίτη μέρα βρήκαμε μία βάρκα μικρή στο νησάκι η οποία ήταν ανοιχτή και έπαιρνε νερά. Τη διορθώνουμε και τη ρίχνουν στη θάλασσα για να πάμε στο χωριό Λυθρί  το οποίο ήταν ερημωμένο διότι όλοι οι κάτοικοι είχαν φύγει από το χωριό με όλη την περιουσία τους και πήγαν στη Χίο.  Όταν εφτάσαμε στην παραλία του χωριού Λυθρί  φωνάζουμε δυνατά:  Παιδιά!!  και αμέσως βλέπουμε έναν άνθρωπο να τρέχει από την κορυφή του γύρω λόφου. Όταν μας πλησίασε, ο λοχίας φωνάζει αλτ!  Και ετοιμάζει τα όπλα του για να πυροβολήσει στον άνθρωπο που ερχόταν προς εμάς. Αυτός εσταμάτησε φωνάζοντας προς εμάς: Είμαι Ρεϊζντεριανός. Τότε πλησιάζουμε και εμείς και του είπαμε το σκοπό μας.  Να σώσουμε ανθρώπους και μας είπε ότι είναι, 8 γυναίκες 5 άντρες και 15 παιδιά. Τότε του λέμε να τους φέρει στην παραλία τρεις τρεις να τους βάζουμε στη βάρκα και από κει να τους πηγαίνει ένας που ξέρει κουπί στο νησάκι. Αλλά πρώτα τα κορίτσια κατόπιν τις γυναίκες και τελευταία τους άντρες με τα παιδιά. Όπως τα είπαμε έτσι τα εκτελέσαμε. Αλλά δυστυχώς την τελευταία βαρκαδιά ήταν ένας μεθυσμένος πολύ και μας αναποδογυρίζει τη βάρκα. Τότε κολυμπώντας πηγαίνουμε στο νησάκι αλλά ο ένας δεν ήξερε να κολυμπά και πνίγεται.


Κολυμπώντας σε ένα τέταρτο της ώρας είμαστε πάνω στο νησάκι διότι από το χωριό Λυθρί το νησάκι είναι πολύ κοντά. Το βράδυ εκαθήσαμε όλοι μαζί και τους ερωτούσαμε για τους χωριανούς μας.  Αυτοί μας είπαν ότι όταν οι άνθρωποι διασκορπίστηκαν άλλοι στα όρη στα σπήλια και στη θάλασσα,  οι Τούρκοι έφιπποι τους έπιασαν και τους εκάθισαν γονατιστούς σε ένα μέρος τότε τους περικυκλώνουν και τους διαίρεσαν σε τρία μέρη: τους άντρες χωριστά τις γυναίκες χωριστά και τα κορίτσια χωριστά και μας πήγαιναν  στα Αλάτσατα. Εμείς στο δρόμο φύγαμε και ήρθαμε στην απέναντι ακρογιαλιά μήπως έρθει κανένα καΐκια από τη Χίο και μας πάρε. Και να που ήταν τυχερό να έρθουμε εδώ και να φύγουμε από το φόβο. Επάνω στο νησάκι τροφές δεν είχαμε και αναγκαστήκαμε να σφάξουμε το βόδι και με το κρέας του χωρίς ψωμί περάσαμε τέσσερις μέρες. Την Τετάρτη κατά τα μεσάνυχτα περίπου έρχεται ένα καΐκι και μας παίρνει και μας πηγαίνει στη Χίο


Matthew Frangomanolis from Reisdrere tells us about  the shocking events that happened after the collapse of the Greek front in Asia Minor  in an area between  Reisdere and  Lythri,  tragic events such as the  falling from cliffs into the sea of 5 girls in order to escape  from the hands of Turks reminding us a new Heroic Zallongo. He also gives us some information about the village Lythri and its area, such as the nearby island of Gaidouronisos (Donkeys’ island) which is probably the one mentioned on a map of that  time with the name Onos (Donkey)  and today called by Turks Mustafacelebi. There were  some houses, stables with animals, obviously  Lytrians properties. There was also  a small chapel. Says that Lythrians had abandoned the village and the  turkish army  had already arrived there.

Narration of Frangomanolis Mattheou from the village Reisdere a town near Lythri who was settled as refugee after thw Asia Minor’s destruction at Ierapetra -Crete (story taken from the book of Maria Mathioudaki-Dragasaki. Memories of Asia Minor).

September 22. The front has collapsed

General N. Plastiras, going to Krini (Tsesme)  in order to retreat with his army to  Chios, started firing at the Turkish army coming behind him and preventing them from coming to the village of Reizdere. Finally, Plastiras was the last to enter the ship with his army to leave for Chios. Then all Christianity remained in the hands of the Turks. The Turkish army was dispersed in the various villages. 200 soldiers came to our village …………

It was Sunday and at 8:00 three horsemen came in Reisdere and gathered the men. After that they leave the village. In five minutes we see the house of the provost burning and soon, the most of the houses of the village burning too.

Then people run to the mountains and others to the sea. The cavalry immediately surrounded the village and started firing right and left where there were people. The shootings killed three men, a woman and her child in her arms, and injured two children.

I then  leave my parents and  with three of my friends we go to the sea while we are being chased by two horsemen. But the beach was rocky and the horses could not get close to us. We undress and fall into the sea in order to go to an island located opposite the village of Lythri called Gaidouronisos (Donkeys’ island). The time would be around 9 p.m. The Turkish cavalry are shooting at us but in vain. Then they go to a steep cliff where there were five girls. As soon as they saw them, in order not to fall into the hands of the Turks, they jumped into the sea from a cliff about 5 meters high and were drowned all together.

In the meantime we were far away from the shore and the waves were getting bigger as we were swimming  but fortunately the weather was not against us. The waves hit our faces hard. I got so tired and fell on my back for almost an hour to rest and move on. When I turned, I was scared because I had lost my friends, saying that they would be eaten by dolphins or were sunken and was my turn.

I move forward with all my strength. I cry out. My voice was carried away by the air and only my mouth was filled with water. At a great distance I saw a human head. Immediately then I move forward with all my strength, and I see my friend Dimitris who says to me: my dear friend Matthew, I can not stand it anymore, I will drown. But I encourage him. But in vain. He leaves himself and sinks into the wild sea. I now swim in despair and look behind me at the destruction of the village, the smoke of the fire rising high and darkening the bright sun. I finally start to see the houses on the island and some people. The further I went the stronger I got to get there faster to see the results of my friends. The sun needed five meters to sleep in the West. Finally the light went out, the sun  became like a round fire and in 5 minutes said goodbye to me.

The sea darkened and became wilder but the distance to reach the island was less than 15 minutes swimming. As I move I see my friends waiting for me on the shore of the island. When I arrived at the beach, someone brought me a sack from wheat and with a knife a hole was made in the bottom of the sack  and one on each side. In the first hole I pass my head and in the others my hands and so I wore the sack like a shirt. Then they take me to the barn warehouse. There they lay me on the straw and rub me. Then someone brings me to a discarded pan, boiled carobs which were mild as if were European champagne. My other friends went to the back of the warehouse to sleep. My body hurt a lot. People asked me how I spent it at sea and I told them one by one the events.

It did not take long and one of them comes and brings me onions cooked with salt that I greedily ate as if they were red mullets. At 9 pm, tired from the horrible pains too, I fell asleep like a paralytic and woke up at 9 in the morning.

After a while we catch two chickens, clean them and put them to cook. We go to the chapel of the island and thank God for our Salvation and we kissed each other with tears in our eyes from the emotion because we were miraculously saved and because we did not suffer that our friend Dimitris suffered.

We leave the chapel and go to the little house and eat the chicken without bread. Then we went to a rock of the sea and sat watching the sea we had crossed and it seemed to us to be a lie. The disaster we suffered and we thought that  we would live without food on the island. The people who were left in the hands of the Turks and the tortures that would be inflicted on them, the slaughtered, the drowned and the burned. We do not know them. We will not claim to mention them. They are heroes without a name. They are Christians without a grave and everyone has their own martyrdom. What life of any Greek is possible to remain isolated from the martyrdom of myriads of Greeks? Who Greek can live outside the memory of Asia Minor? We all had knowledge of that tragic accident!. Great things must come out of every Greek after such a catastrophe

The inhabitants of the island had left earlier and took with them the provisions. They had left only a few carobs, onions and chickens and their goats and oxen and they would send a boat from Chios to pick up the rest on the island and we would leave with them. On the third day we found a small boat on the island which was open with waters entering from the bottom. We fix it and put it in the sea to go to the village of Lythri which was deserted because all the inhabitants had left the village with all their property and went to Chios island. When we arrived at the beach of the village of Lythri we shouted loudly: Hey Children!! and immediately we see a man running from the top of the surrounding hill. When he approached us, the sergeant shouted alt! And he prepares his weapons to shoot at the man who was coming towards us. He stopped shouting at us: I am a Reisderian. Then we approached him and told him our purpose which was to save people and he told us they are, 8 women 5 men and 15 children. Then we tell him to bring them to the beach per three to put them in the boat and from there someone who knows paddle, to transfer  them to the island. But first the girls then the women and lastly the men with the children. As we said, so we executed these. But unfortunately during the last transfer there  was a very drunk man and turned our boat upside down. Then rowing we go to the island but one did not know how to swim and drowns.

Swimming in a quarter of an hour we are on the island because from the village of Lythri the island is very close. In the evening we all sat together and asked them about our villagers. They told us that when the people were scattered all over the mountains in the caves and at sea, the Turkish cavalry caught them and made them kneel in one place then they surrounded them and divided them into three parts: separately the men, the women, and the girls, and they took us to Alatsata.  On the road we escaped and came to the opposite shore lest any boats come from Chios and pick us up. And we were lucky to come here and leave the fear. We had no food on the island and we had to slaughter the ox and we spent four days with its meat without bread. On Wednesday around midnight a boat comes and picks us up and takes us to Chios

 

Δευτέρα 28 Φεβρουαρίου 2022

Κι απέ, ηφύγαμε σαν τσοι λωλοί, κι ηπήραμε τσοι δρόμοι. Λυθριανοί πρόσφυγες στην Κρήτη. Κυριακούλα Μπουγκά. And then we left like crazy and ran into the streets. Lythrian refugees In Crete. Kyriakoula Bouga

Ανάμεσα στους πρόσφυγες από το Λυθρί που κατέληξαν  μετά τη Μικρασιατική καταστροφή στην Κρήτη ήταν και η Μαλαματώ (Μάλαμα) Μπουγκά (αδερφή της γιαγιάς μου Ουρανίας Στριμπούλη), με τα παιδιά της Δημήτριο, Φιλιώ και Στέφανο. Πήγαν το 23 στο χωριό Καρδουλιανός στο Καστέλι Ηρακλείου. Αργότερα εγκαταστάθηκαν στην Κάτω Βάθεια εκτός του Δημήτρη που έζησε στον Καρδουλιανό.


Μαζί ήρθε και εγκαταστάθηκε στον Καρδουλιανό και  ο γιός της  Μπουγκάς Κωστής με τη σύζυγό του Κυριακή (Κυριακούλα) το γένος Μακραντώνη που και αυτή καταγόταν από το Λυθρί. Ήρθαν σε ηλικία 38 χρονών ο Κωστής και 27 η Κυριακή, μαζί τους τα παιδιά τους  Ειρήνη 7 ετών και Ιωάννης (ο Γιάννης του Μπουγκα) 3 ετών.  

Τις συγκλονιστικές στιγμές του ξεριζωμού αφηγούνταν στα εγγόνια της με τη χαρακτηριστική διάλεκτο του Λυθριού η Κυριακούλα Μπουγκά. Μια από αυτές τις αφηγήσεις κατέγραψε ο εγγονός της Κωστής Μπιτζαράκης (ανάρτηση στο facebook: Σύλλογος Μικρασιατών και φίλων Καρδουλιανοϋ):

….κι εκείνο το βράδυ η γιαγιά Κυριακούλα άρχισε να μας αφηγείται, ενώ τα μάτια της δεν σταμάτησαν να τρέχουν δάκρυα, για εκείνες τις τελευταίες στιγμές του ξεριζωμού.

 Κόντευαν οι Τούρκοι να φθάσουν στο Λυθρί παιδιά μου. «Πού να προλάβομε! Αφήκαμε πίσω μας ούλο το βιός μας.  Έναν μπόγο ίσα-ίσα ηπήραμε με τα χρειαζούμενα και την εικόνα τση Παναγιάς, και στο ζωνάρι του ο παππούς σας ήχωσε λίγους παράδες που είχαμε στο σπίτι…

Κι απέ, ηφύγαμε σαν τσοι λωλοί, κι ηπήραμε τσοι δρόμοι να γλυτώσομε, να σωθούμε αφ’ τη σφαή! Αφ’ το χέρι ηκρατούσα εγώ τη θειά σας την Ερήνη, ο παππούς στον ώμο του τον μπάρμπα σας το Γιάννη κι ηβάσταε και τον μπόγο στα χέρια του. Μαζί μας κι η συχωρεμένη η μάνα μου, η Μαριγώ.

Άλλοι με κάρα, άλλοι με τα ζα κι άλλοι με τα ποδάρια, ητρέχαμε για να προλάβομε να φτάσομε στο λιμάνι, με την ορπίδα να μπούμενε σε κανένα παπόρι και να περάσομε απέναντι στα νησιά, να σωθούμε από τη λύσσα και τη μανία των Τουρκώ.

Ο κόσμος αλογάριαστος, σαν τση θάλασσας τον άμμο! Μελεούνια κόσμος και ντουνιάς, που ήκλαιε κι ητσίριζε κι ηβόγκαε σαν το πληγωμένο ζο!

Οι αφορεσμένοι οι Τούρκοι, μάς ηφτάξανε στο δρόμο κι ήπεσαν απάνω μας σαν τσοι λυσσιασμένοι σκύλοι! Τότες ηκάμανε λογιώ λογιώ εγκλήματα.

Ηχτυπούσανε τσοι άντροι και τσοι γυρεύανε παράδες. Μαχαίρι ήπεφτε όσοι δεν τσοι δώνανε. Κι από τσι γυναίκες ηγυρεύανε μαλαματικά, ό,τι χρυσό ηφορούσανε ή που το ΄χανε κρυμμένο. Αρπούσαν τσι αγγελοκαμωμένες κοπέλες και τις εντροπιάζαν μπροστά στα μάθια των εδικών ντων, οι αντίχριστοι!

Φόβος και τρόμος μάς ήπιασε ούλους! Οι καβαλαραίοι τως μονάχα που μας ητρόμαζαν, μα κείνοι οι τσέτες ηκάμανε τσοι σκοτωμοί και ούλα τα εγκλήματα. Μα καλύτερα να μη σας τα πω, έτσιδας όπως τα ‘δανε τα μάθια μου, μη λάχει κι απομαυρίσει η ψυχούλα σας…

Με τα πολλά, ηφτάξαμε στο λιμάνι, μα από τον κόσμο δεν ήβρισκες μήτε τη γη για να πατήσεις! Ο ένας απάνω στον άλλονε, σαν τσι σαρδέλες στο κουτί, να σπρώχνουνται και να τσαλοπατιούνται, για να ‘ναι μπροστά-μπροστά, σαν θα ‘ρτει το καράβι, μαθές, να μπούνε να γλυτώσουνε αφ’ του Τούρκου το μαχαίρι!

Κι εκειδά κει, απάνω στο χαμό και το λωλαμό, φεύγει αφ’ τα χέρια μου η θειά η Ερήνη και μου πέφτει μέσ’ στη θάλασσα! Χίλια χρόνια ηνόμιζα πως ηπεράσανε, ώσαμε να βουτήξει ένας Χριστιανός -ο Θεός να ντον έχει γερό, άμα ζει!- και να μου την- ε σώσει.

Με τα πολλά και με χίλια σπρωξίδια, ηκαταφέραμε να μπούμε σ’ ένα ελληνικό παπόρι, που μας ήβγαλε στη Χιό. Μελεούνια κι εκεί πέρα οι πατριώτες! Μέσ’ στσοι δρόμοι, με τα μπογαλάκια ντως καταής σαν τσοι ατσίγγανοι!

Για φανταστείτε κομμάτι, αφ’ τη μια στιγμή στην άλληνε, ηχάσαμε την πατρίδα μας, τον τόπο μας, τσοι δικοί μας αθρώποι, το βιός και το έχει μας! Ηγενήκαμε, μαθές, πρόσφυγοι… φουκαράδες, που δεν έχουνε στον ήλιο μοίρα!

Μα μέσα σε ‘κείνονε τον ατέλειωτο πόνο μας, ηκάμαμε και τον σταυρό μας που ήμασταν ζωντανοί κι είχαμε και τα παιδάκια μας! Ήμασταν οι τυχεροί εμείς, μπροστά σε τόσους και τόσους πατριώτες μας που ξεκληριστήκανε κι ησπείρανε με τα κοκκαλάκια ντως ούλη τη Μικρασία!

Εξακόσες χιλιάδες ήγραψε η Ιστορία πως ήταν οι σκοτωμένοι αφ’ τη μανία των Τουρκώ!

Σας ημαύρισα την καρδιά απόψε με ούλα τούτα που σας ανεστόρησα, μα το ‘θελα γιατί πρέπει πάντοτες να ξέρετε, ποια είναι και τι ητράβηξε κείνη η όμορφη πατρίδα μου, η πατρίδα του παππού σας, τω συγγενώ και των χωριανώνε μας.»

Είναι χρέος σας να μην αλησμονήσετε την Μικρασία μας.

Είναι ανάγκη και για τα σας και για ούλες τσι αποδέλοιπες γενιές να συνεχιστεί η μικρασιάτικη παράδοση, να κρατήσετε ούλα τα συνήθεια και τ αντέτια μας και να φυλάξετε σα μια κλερονομιά πολλάκριβη και ούλα εκείνα που μιλούν για την ιστορία της Πατρίδας και που μας κάνουνε περήφανους για την ρίζα και την φύτρα μας.

Ήπέρασε η ώρα.. άντε να κοιμηθείτε δα και μιαν άλλη φορά θε’ να σας πω -και μη θαρρείτε πως είναι λίγα, πόσα ητραβήξαμε αφ’ την στιγμή που ηπατήσαμε το ποδάρι μας στη νέα πατρίδα, ίσαμε να ρθούμε εδωνά στο Καρδουλιανό και να ξανασιάξομε τη ζωή μας αφ’ την αρχή.

Κοντεύει πια αιώνας από τότε που χάθηκε η αγαπημένη πατρίδα της κάθε γιαγιάς Κυριακούλας η δοξασμένη Μικρασία. Έφυγαν ένας ένας με το πέρασμα του χρόνου οι δικοί μας άνθρωποι που κυνηγημένοι και ξεριζωμένοι εγκαταστάθηκαν στο χωριό μας, εδώ στον Καρδουλιανό

Και μείναμε εμείς, δεύτερη, τρίτη και τέταρτη γενιά, ν’ αναλογιζόμαστε την ειρηνική και όμορφη ζωή τους σε κείνα τα άγια μέρη, αλλά και τον πόνο του ξεριζωμού τους, που έγινε και δικός μας πόνος μέσα από τις διηγήσεις των.

Απέναντι σ’ αυτήν την πατρίδα, έχουμε χρέος, ως σύλλογος και ως άνθρωποι, να την κρατήσουμε πάντα ζωντανή στη μνήμη και να μεταλαμπαδεύσουμε την αγάπη και το ενδιαφέρον μας για κείνη, στις επόμενες γενιές.

Γιατί, καθώς λένε, όσο ζει στη μνήμη μας η Πατρίδα δεν είναι χαμένη. Οι πατρίδες χάνονται, όταν τις λησμονούμε.

Η 14η Σεπτεμβρίου έχει ορισθεί ως Ημέρα Εθνικής Μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων της Μικράς Ασίας και Ανατολικής Θράκης με ομόφωνη απόφαση της Βουλής των Ελλήνων, που πάρθηκε στις 24 Σεπτεμβρίου 1998.

Έτσι, το Σάββατο 12 Σεπτεμβρίου ως Σύλλογος τιμήσαμε και μνημονεύσαμε όλους εκείνους τους νεκρούς, εκατοντάδες χιλιάδες Μικρασιάτες που ήταν τα αθώα θύματα της Μικρασιατικής καταστροφής .

Τιμήσαμε και μνημονεύσαμε και τους 63 προγόνους μας που ήρθαν και εγκαταστάθηκαν στον Καρδουλιανό.

Στην μνήμη όλων αυτών είναι αφιερωμένο και το 3ο τεύχος της περιοδικής έκδοσης του συλλόγου μας ΧΩΡΙΟΥ ΚΑΡΔΟΥΛΙΑΝΟΥ ΕΓΚΩΜΙΟΝ.

 Παρατηρήσεις πάνω στη διάλεκτο.

Στον αόριστο γίνεται μετατροπή του α σε η όπως στα κρητικά αν και αρκετές από τις λέξεις δεν έχουν σχέση με τα κρητικά (πχ. ηβόγκαε, ηνόμιζα κλπ). Έχουμε λοιπόν τα:  ηβάσταε, ήβρισκες, ηβόγκαε, ηγενίκαμε, ήγραψε, ηγυρεύανε, ηκάμαμε-νε, ηκαταφέραμε, ήκλαιε, ημαύρισα, ηνόμιζα, ηπατήσαμε, ήπεσαν, ηπέρασε-ανε, ηπήραμε, ησπείρανε, ητράβηξα-αμε, ητρέχαμε, ητρόμαζαν, ητσίριζε, ηφορούσανε, ηφτάξαμε-νε, ηφύγαμε, ηχάσαμε, ηχτυπούσανε, ήχωσε

 Καταλήξεις όπως στα κρητικά πχ,  Μπούμενε: μπούμε

Γενικές. Πληθ. όπως στα κρητικά: τω συγγενώ, των τουρκώ, τω χωριανώνε

Ονόματα σε άλλο άρθρο από αυτό της κοινής (όπως στα κρητικά) π.χ ο άμμος αντί η άμμος

Το τση τσοι. Όπως τα νησιώτικα (κρητικά, κυκλαδίτικα κλπ): τση Παναγίας 

Πλην όμως σύνταξη τους όπως τα κυκλαδίτικα δηλ. το ουσιαστικό όχι στην αιτιατική αλλά στην ονομαστική: Σαν τσοι λωλοί (αντί λωλούς), ηπήραμα τσοι δρόμοι (αντί δρόμους),  σαν τσοι λυσσιασμένοι σκύλοι  (αντί λυσσασμένους σκύλους), Τσοι άντροι (αντί άντρες), ηκάμανε τσοι σκοτωμοί (αντί σκοτωμούς),  μέσ’ στσοι δρόμοι  (αντί δρόμους),  σαν τσοι ατσίγγανοι (αντί ατσιγγάνους),  τσοι δικοί μας αθρώποι (αντί δικούς μας ανθρώπους)

Λεξιλόγιο

Αγγελοκαμωμένες κοπέλες: όμορφες σαν άγγελοι  κοπέλες

Άλληνε- Άλλονε, Άλλη-άλλο 

Αλογάριστος: Αναρίθμητος

Άμμο (τον). Ο άμμος όπως στην Κρήτη

Ανεστόρησα. Ανιστόρησα

Άντροι (οι): Άντρες 

Απέ: Μετά

Απομαυρίσει. Μαυρίσει τελείως

Ατσιγγάνοι. Τσιγγάνοι (όπως στα κρητικά)

Αφ’: Από

Δώνανε: Δίνανε

Εδωνά. Εδώ

Εκείδα κει. Εκεί

Εντρόπιαζαν: Ασελγούσαν πάνω τους 

Ηβόγκαε: βογκούσε

Ερήνη: Ειρήνη

Ετσιδάς. Έτσι

Έχει (το). Το βιός

Ζό-ζα: ζώο-α

Θα’ρτει: θα ΄ρθει

Καβαλαραίοι. Έφιπποι

Καταής, Κατάχαμα

Κείνονέ: εκείνο

Κλερονομιά. Κληρονομιά

Λωλαμός. Τρέλα

Λωλοί: Παλαβωμένοι

Μαλαματικά: Χρυσαφικά

Μάθι. Μάτια. Αυτή η λέξη δεν γνωρίζω αν είναι επιρροή από τα ηρακλειώτικα και όχι λυθριανό

Μελεούνια. Μιλιούνια

Μικρασία. Μικρά Ασία

Ξανασιάξομε. Ξαναφτιάξουμε.

Ορπίδα: Ελπίδα (όπως στα κρητικά)

Ούλους-η -α  Όλους-η-α (όπως στα κρητικά 0 

Πάντοτες. Πάντοτε

Παπόρι: βαπόρι

Πολλάκριβη. Πολύτιμη   

Πρόσφυγοι.  Πρόσφυγες                                                                                                                                          

Ώσαμε. Μέχρι  (όπως στα κρητικά)

Among the refugees from Lythri who ended up after the Asia Minor’s  catastrophe in Crete was Malamato (Malama) Bouga (sister of my grandmother Ourania Strimbouli),with her children Dimitrios, Filio and Stefanos. They went during 1923 to the village of Kardoulianos in Kastelli of Heraklion. Later they were  settled in Kato Vathia except for Dimitris who lived in Kardoulianos.

From Lythri came and was settled In Kardoulianos too, her son Kostis Bougas with his wife Kyriaki (Kyriakoula) Makrantoni. Kostis came at the age of 38 Kyriaki at the age of 27 their daughter  Irini at the age of 7  and their son  Ioannis (Giannis of Bouga) of 3.

Kyriakoula Bouga narrated the shocking moments of the uprooting to her grandchildren in the characteristic dialect of Lythri. One of these stories was recorded by her grandson Kostis Bitzarakis (post on facebook: Association of Asia Minor refuges and their  friends of Kardoulianos):

….. and that night our grandmother Kyriakoula began to tell us, while her eyes did not stop running with tears, for those last moments of uprooting.  The Turks were about to reach Lythri, my children. " we could not catch up and so we left our whole life behind us.

We just got a pack with what we needed and the icon  of the Virgin Mary, and your grandfather  hid in his belt a few money that we had at home… and  then  we left home like crazy and run in order to escape, to be saved from slaughter! I was holding your aunt Irene by the hand, your grandfather carried on his shoulder your uncle Giannis and he was holding the pack  in his hands. With us was my mother, Marigo.

Some with carts, others with animals and others on foot, ran to get to the port, hoping to get on any steamer and cross the islands, to be saved from the rage and fury of the Turks.

Countless people like the sand of the sea! Millions of people who were crying and screaming  and groaning like the wounded animal!  The devout Turks reached us on the road and fell on us like raging dogs. Then they committed many crimes. They beat the men and demanded money from them. They stabbed those who did not give them money. And from the women they looked for jewelry, whatever gold they wore or which they had hidden. The beautiful girls were kidnapped and shamed in front of their relatives’ eyes!                                                                                                                                              

Fear and terror seized us all! Their cavalrymen only scared us, but those tsetes (guerillas) committed the murders and all the crimes. But better not to tell you, what my eyes saw, I will not let your soul to be completely blackened…                                                                                                                                                 

Finally and with a lot of pushing we arrived at the port, but it was so crowded that you could not find the land to step on! One on top of the other, like the sardines in the box, to be pushed and trampled, to reach the quay when the ship will arrive  in order to be saved from the Turkish sword!

And there, on the doom and in madness, your aunt Irene leaved my hands and was fallen into the sea! A thousand years I thought passed, until a Christian dived - God bless him, if he lives! - and saved her.                                                                                                                                                                    

After a lot of trouble and pushing, we managed to get on a Greek ship, which took us to the island of Chios. There too were thousands of our compatriots in the streets, with their little packs  seating on the ground like the gypsies!                                                                                                                                                        In a moment we lost everything, our homeland, our place, our relatives, our properties and we became  refugees… poor people  who have no fate under the sun!                                                                                                 

But being in that endless pain, we made our sign of the cross that we were alive and had our children! We were the lucky ones, in front of so many of our patriots who were torn apart and sowed with their bones all over Asia Minor!

Six hundred thousand were written in history as those who were killed by the rage of the Turks!  "I blackened your heart tonight with all those stories I mentioned to you, but I wanted it because you should always know which was and what suffered this beautiful homeland, the homeland of your grandfather, relatives and  villagers."  It is your duty not to forget our Asia Minor.

It is a duty for you and for all the future generations to continue the tradition of Asia Minor, to keep all our customs and traditions and to preserve it as a very precious heritage and all those that tells us about the history of the Homeland  that makes us proud for our roots and sprout.

The time has passed ..  go and sleep and once again I will tell you - and do not think that those are few, how much we suffered from the moment we set foot in our new homeland, until to come here to Kardoulianos and rebuild our life from the beginning.

It is almost a century since the glorious homeland of every grandmother as Kyriakoula was lost. One by one, over time, our own people left, who were chased and uprooted and settled in our village, here in Kardoulianos.

And we, the second, third and fourth generation, are left to reflect on their peaceful and beautiful life in those holy places, but also on the pain of their uprooting, which became our own pain through their stories.


Κυριακή 9 Ιανουαρίου 2022

Ο Λυθριανός Γιάννης Ποδιάς. H Ψυχή του ΔΣΕ στην Ανατολική Κρήτη. Giannis Podias from Lythri. The Soul of the Democratic army of Greece in Eastern Crete

O Γιάννης Ποδιάς γεννήθηκε το 1912 στο Λυθρί. Οι Ποδιάδες ήταν Λυθριανοί. Όπως έλεγε η  μητέρα μου Αγγελική το γένος Στριμπούλη από το Λυθρί:  Μια πρώτη εξαδέλφη του πατέρα μου (Γιάννη Στριμπούλη), με το επίθετο Ποδιά ήταν δασκάλα στο δημοτικό του Λυθριού. Δεν είχα μάθει λεπτομέρειες για το ποια ήταν ακριβώς η οικογενειακή σχέση με τους Ποδιάδες.  Το επίθετο Ποδιάς απαντάται σήμερα κυρίως στη Χίο σε Καρδάμυλα, Βολισσό και στο Δύστομο (Φωκίδα).  Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή ο Γιάννης Ποδιάς ήρθε με την οικογένειά του ως πρόσφυγας και εγκαταστάθηκαν στο χωριό Λαράνι του Ν. Ηρακλείου.

Το Υπουργείο Γεωργίας και η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων για την ευχερέστερη τακτοποίηση των αγροτικών αποζημιώσεων κατάρτισε το 1928 ονομαστικό ευρετήριο των αρχηγών οικογενειών αγροτικώς εγκατεστημένων και των μελών αυτών των οικογενειών δικαιούχων αποζημιώσεων εξ ανταλλαγής. Στο Ονομαστικό ευρετήριο αγροτών προσφύγων από το Λυθρί δικαιούχων αποζημιώσεων εξ ανταλλαγής αναφέρονται οι:

Ποδιά Αικατερ. του Δημ. 
Ποδιά Μοσχούλα του Αναστασίου το γένος Μπαρούμα Κων/νου Λυθρί-Ερυθρών 
Ποδιάς Αναστάσιος του Γεωργίου 
Ποδιάς Ιωάννης του Γεωργ. 
Ποδιάς Νικόλ. του Γεωργ. 

Δεν γνωρίζω για πιο λόγο στον κατάλογο με τις οικογένειες Λυθριανών που εγκαταστάθηκαν στο Νομό Ηρακλείου (δες Ευγενίας Λαγουδάκη –Σασλή: «Ειδικό Προσφύγων». Έκδοση Δήμου Ηρακλείου) δεν γίνεται αναφορά σε οικογένεια Ποδιά 

Όπως αναφέρεται στο άρθρο “70 χρόνια ΔΣΕ. Η δράση του στην Κρήτη”, Έκδοση της Επιτροπής Περιοχής Κρήτης του ΚΚΕ, 2017 και το site Newshub .gr. που απηχούν την άποψη της ιστορίας από την πλευρά της αριστεράς:

Μερικούς μήνες μετά την κατάληψη της Κρήτης από τα ναζιστικά στρατεύματα, το Νοέμβρη του 1941, μεικτό απόσπασμα ναζιστών και χωροφυλακής, με υπόδειξη αρχιδοσίλογου  σκοτώνουν τον πατέρα και τη μητέρα του και καίνε το σπίτι του για απειθαρχία. Ο Γιάννης Ποδιάς διαφεύγει κι από τότε ήταν καταδιωκόμενος και επικηρυγμένος. Στη συνέχει για να τον εκδικηθούν οι φασιστικές δυνάμεις, θα συλλάβουν τα αδέλφια του Μανώλη και Κώστα τα οποία ύστερα από πολύμηνη φυλάκιση θα τα πνίξουν μαζί με δεκάδες άλλους πατριώτες με τη βύθιση του πλοίου “Δανάη” ανοιχτά της Ντίας. Τον αδελφό του Γιώργη αφού τον συνέλαβαν, τον εκτόπισαν στο Νταχάου, ο οποίος πέθανε από της κακουχίες ύστερα από την απελευθέρωση και την επιστροφή του στην Κρήτη.

Ονομάστηκε:  αϊτός του Ψηλορείτη. Ο Γιάννης Ποδιάς, είναι το χαρακτηριστικό δείγμα του λαογέννητου ηγέτη, του ανθρώπου που παρά το γεγονός ότι έχει λίγες γραμματικές γνώσεις, μεταμορφώνεται σε πραγματικό αρχηγό. Ήταν ένας αϊτός των ψηλών βουνών, ένας θρύλος, που ο λαός  της Κρήτης  (εννοεί τους αριστερούς του νησιού) λάτρεψε και τραγούδησε τα κατορθώματα και την ανδρεία του και στο τέλος θρήνησε τον άδικο χαμό του..

Με τις εκπληκτικές ικανότητές του αναδείχθηκε γρήγορα σε καπετάνιο. Υπήρξε ένα από τα ιδρυτικά στελέχη του ΕΛΑΣ Κρήτης και πήρε με το μέρος του πολλούς οπλαρχηγούς που επηρέαζε, γεγονός που τον ανέδειξε σε καπετάνιο του ΕΛΑΣ στον Ψηλορείτη. Αχώριστος σύντροφος μιας άλλης θρυλικής μορφής της Εθνικής Αντίστασης της Κρήτης, του καπετάνιου Νίκου Σαμαρείτη, θα πάρει μέρος σε όλες τις επικίνδυνες αποστολές των ανταρτών.
Μετά το 1946 και στα χρόνια του Εμφύλιου περνάει στην παρανομία και αναδεικνύεται αρχηγός της ομάδας καταδιωκόμενων αγωνιστών του ΕΛΑΣ στα βουνά της Κρήτης.

Ο Γιάννης Ποδιάς θα είναι ο πρωτοκαπετάνιος του ΔΣΕ (Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας) της Ανατολικής Κρήτης. Η δράση του ΔΣΕ θα είναι ολιγόμηνη, από τις 20 Απριλίου 1947 ως τις 2.7.1947, στα Λασηθιώτικα βουνά και στον Ψηλορείτη.

Στις 11 Οκτώβρη 1944 εισέρχεται στο απελευθερωμένο από τον ΕΛΑΣ Ηράκλειο, επικεφαλής του 43ου συντάγματός του. Δυο ημέρες μετά στις 13/11/1944, κατά τη διάρκεια παλλαϊκής συγκέντρωσης στο Ηράκλειο για την απελευθέρωση της πόλης, γίνεται απόπειρα δολοφονίας του, κατά την οποία αχρηστεύτηκε το δεξί του χέρι, με αποτέλεσμα να μην μπορέσει να αναλάβει τα καθήκοντα του ως υποφρούραρχος του μεικτού φρουραρχείου της πόλης του Ηρακλείου.

Μετά την άνοιξη του 1945 θα ζήσει παράνομος στην Αθήνα, με σκοπό τη θεραπεία του τραυματισμένου χεριού του. Τον Απρίλη του 1947, και αφού έχει ήδη επιστρέψει από την Αθήνα, με μία ομάδα 10 ακόμα καταδιωκόμενων θα συγκροτήσει ένοπλη ομάδα στα Λασιθιώτικα βουνά . Η ομάδα αυτή από κοινού και με άλλους θα συγκροτήσουν την ομάδα του ΔΣΕ στην Ανατολική Κρήτη με καπετάνιο τον ίδιο.

Είχε αρχίσει ο εμφύλιος με διάφορες μάχες. Θα σκοτωθεί τη Δευτέρα 30 Ιουνίου 1947  με δεκάδες ακόμα συμμαχητές του στην Ανατολική Κρήτη.

Ο Καπετάν Μανόλης Μπαντουβάς ήταν αρχηγός της Εθνικής Αντίστασης.  Ο Ποδιάς ήταν πρωτοπαλίκαρο και υπασπιστής του Μ. Μπαντουβά μέχρι το 1943, με πολλά κατορθώματα στο ενεργητικό του, φέρνοντας σε πέρας δύσκολες αποστολές, παρ’ όλο που είχε διαπράξει “εγκληματικές και ηθικές εκτροπές”, όπως αναφέρει στα απομνημονεύματά του ο Μ. Μπαντουβάς. Στον εμφύλιο αρχίζει μεταξύ τους πόλεμος αλληλοεξόντωσης. Τελικά οι δυνάμεις της χωροφυλακής του στρατού και του Μπαντουβά τον εγκλωβίζουν στον Αμαριώτικο Ψηλορείτη. Τον σκοτώνουν, τον αποκεφαλίζουν και το κεφάλι του σε ξύλο πάνω το φέρνουν στην Αγία Βαρβάρα, μαζί με το τραυματισμένο χέρι του, από την απόπειρα εναντίον του για λόγους ηθικής του Οπλαρχηγού Μπουτζαλή. Σημειώνει ο Μ. Μπαντουβάς: «Αυτό με στενοχώρησε πολύ, διότι εκτός που ήτον βάρβαρο, ήτο και ψυχικό τραύμα στην ψυχή μου για ένα παλαιό μου συνεργάτη, όπου έτρεφα μεγάλη αγάπη και εμπιστοσύνη κατά την εποχή όπου τον είχα υπό τας διαταγάς μου. Από κει εβαδίσαμε για το Ηράκλειο».  Το Αδερφοφάγωμα των Ηρώων Ευτύχιος Σ. Καλογεράκης. Rethemnosnews.gr.

Giannis Podias was born in 1912 in Lythri, of ionia at west Asia Minor. The Podias family was Lytrian. As my mother  of the lythrian family Strimbouli  told me: A first cousin of my father (Giannis Strimboulis), with the surname Podia, was a teacher in the elementary school of Lythri. I didn’t learn any detail of what exactly was our  family’s  relationship with the Podias’ family. The surname Podias is found today mainly in the island of Chios (Kardamyla, Volissos) and Dystomo (Phokis)

After the Asia Minors’ destruction Giannis Podias came with his family as a refugee and  settled in the village of Larani in the prefecture of Heraklion Crete.

As mentioned in the article “70 years of DSE (Democratic army of Greece- a leftish group). His action in Crete ”, Published by the Crete Regional Committee of the KKE (Communist party of Greece 2017 and the site Newshub .gr. reflecting the view of history from the side of  left:

The fate of the family was tragic. A few months after the occupation of Crete by the Nazi troops, in November 1941, a mixed group of Nazis and the gendarmerie, at the suggestion of a traitor,  killed his father and mother and burned his house for disorder. Giannis Podias escapes and since then he was persecuted and proclaimed. Then, in order to avenge him, the fascist forces will arrest his brothers Manolis and Kostas, who after many months of imprisonment will drown them, together with dozens of other patriots with the sinking of the ship "Danae" off the island of Dia. After his brother was arrested, he was deported to Dachau, and after his release and return to Crete he died because of hardship.

He  was named: Eagle of Psiloritis mountain. Giannis Podias is the typical example of the popular leader, the man who, despite the fact that he has little grammatical knowledge, is transformed into a real leader. He was the eagle of the high mountains, a legend, that the people of Crete (meaning the leftists of the island) adored and sang his achievements and bravery and in the end mourned his unjust loss ..

With his amazing abilities he quickly became a captain. He was one of the founding members of ELAS of Crete (The Greek People's Liberation Army) and took with him many chiefs he influenced, a fact that made him captain of ELAS in Psiloritis mountain. An inseparable companion of another legendary figure of the National Resistance of Crete, Captain Nikos Samareitis, will take part in all the dangerous missions of the guerrillas.

After 1946 and during the Civil War, he passed to illegality and became the leader of the group of persecuted ELAS fighters in the mountains of Crete.

Giannis Podias will be the first captain of the DSE (Democratic Army of Greece) of Eastern Crete. The action of the DSE will be short-lived, from April 20, 1947 to July 2, 1947, in the Lassithi mountains and in Psiloritis.

On October 11, 1944, he entered Heraklion, liberated by ELAS, at the head of its 43rd regiment. Two days later on 13/11/1944, during a popular gathering  in Heraklion for the liberation of the city, an assassination attempt was made, during which his right hand was disused, as a result of which he was unable to assume his duties as his deputy guard of the mixed garrison of the city of Heraklion.

After the spring of 1945 he will live illegally in Athens, in order to treat his injured hand. In April 1947, and after he has already returned from Athens, with a group of 10 more persecuted he will form an armed group in the Lassithi mountains. This team together with others will form the team of DSE in Eastern Crete with himself as captain.

The civil war had begun with various battles. He will be killed on Monday, June 30, 1947 along with dozens of his other allies in Eastern Crete.

Captain Manolis Bandouvas was  leader of the National Resistance in Crete. Podias was the first among the followers  and adjutant  of M. Bandouvas until 1943, with many achievements in his assets, carrying out difficult missions, despite the fact that he had committed “criminal and moral deviations”, as M. Bandouvas mentions in his memoirs. In the civil war, a war of self-destruction begins between them». Eventually, the gendarmerie forces of the army and of Bandouva trapped him in Psiloritis of Amari area. They kill him, behead him and bring his head to a tree in Agia Varvara, together with his injured hand, from the attempt against him for reasons of the morality of Chief Boutzalis.

M. Bandouvas notes:"This upset me a lot, because in addition to being barbaric, it was also a mental trauma in my soul for an old colleague of mine, where I had great love and trust during the time when I had him under my command. From there we walked to Heraklion " (The fratricide of Heroes.  Eftychios S. Kalogerakis. Rethemnosnews.gr.)

Λαράνι. Larani