Πρωτοχρονιάτικα κάλαντα από την Ερυθραία της Ιωνίας (Τσεσμέ-Αγία Παρασκευή-Λυθρί). Kalanda(Carols) of the New Year's Eve from the peninsula of Erythraea in Ionia (Tsesme-Agia Praskevi and Lithri)

Τα παραδοσιακά  κάλαντα  που έλεγαν την παραμονή της Πρωτοχρονιάς από σπίτι σε σπίτι  ήταν σε όλο τον ελληνικό κόσμο πολύ ποιητικά δημοτικά τραγούδια. Άρχιζαν με αναφορά στο Χριστό και τον Αϊ Βασίλη και κατέληγαν σε  παινέματα των σπιτονοικοκύρηδων.

Στις κωμοπόλεις και στα χωριά της Ερυθραίας τα Πρωτοχρονιάτικα κάλαντα τα τραγουδούσαν ομάδες παιδιών κρατώντας καραβάκια που φιλοτεχνούσαν τα ίδια.

Τα  κάλαντα από τον Τσεσμέ άρχιζαν με τα πιο κάτω λόγια :    

Αρχιμηνιά κερά κι αρχιχρονιά, κι αρχή καλός μας χρόνος,
κι εκεί που βγήκε ο Χριστός, τριώ χρονών παιδάκι,
όλο τον κόσμο γύρισε, σαν το καλογεράκι!
Κι εκεί που περιπάτησε, χρυσή μηλίτσα βγήκε,
και μες τα φύλλα της μηλιάς, δυό μήλα χρυσομήλα,
όποιος τα πάρει χρύσωσε, ο ήλιος της ημέρας,
το φεγγαράκι της νυκτός, που βγαίνει την εσπέρα!

Μια άλλη παραλλαγή από την ίδια περιοχή λέει :

Αρκιμηνιά κι αρκιχρονιά κι αρκικαλός ο χρόνος

κι αρκή γεννήθη ο Χριστός, στη γης να περπατήσει

κι εκεί που ηπερπάτησε, χρουσά δέντρα φυτρώσαν

χρουσά ‘ταν τα κλωνάρια ντως, χρουσές και οι κορφές τως. 

Στην Αγία Παρασκευή ή Κιόστε (σημερινό Dalyan)  έλεγαν :

Κι εκεί που βγήκε ο Χριστός, τριώ χρονώ παιδάκι,

ούλο τον κόσμο γύρισε σαν το καλογεράκι

κι εκεί που περιπάτησε, χρυσή μηλίτσα βγήκε

και μέσ’ στα φύλλα τση μηλιάς κοιμάτ’ ο Άη-Βασίλης. 

Μετά αρχίζουν τα παινέματα για τους σπιτονοικοκύρηδες.Στη Λυθριανή παραλλαγή, λένε για την κερά του σπιτιού :

Κιουρά ψηλή, κιουρά γλινή και λιανοκοκαλάτη,

οπού 'χουνε το κάντρο σου σε γυάλινο παλάτι,

έχεις τον ήλιο πρόσωπο και το φεγγάρι αστήθι

και του κοράκου το φτερό το 'χεις καμαροφρύδι.

Λένε για την κόρη του σπιτιού :

Έχεις και κόρην όμορφη που δεν έχει ψωρία,

μήτε στην Πόλη βρίσκεται μήτε στη Βενετία.

Γραμματικός τη γύρεψε, γραμματικός τση πρέπει,

μ’ αν είναι και γραμματικός, πολλά γρόσια γυρεύγει.

Γυρεύγει αμπέλια ατρύ’ητα, αμπέλια τρυ’ημένα,

γυρεύ’ χωράφια αθέριστα, χωράφια θερισμένα,

γυρεύγει μύλοι δώδεκα και με τις μυλωνάδες,

γυρεύγει και τη θάλασσα μ’ όλα της τα καράβια,

γυρεύγει και τον κυρ-Βοριά να τα γλυκαρμενίζει.

Ένας κόσμος που χάθηκε για πάντα

Στοιχεία από :

Μ.Ιντζέ : Δυτικά της Χίου ανατολικά της Σμύρνης

Κάλαντα από Τσεσμέ

Θ.Κοντάρα : Οι γιορτές του Δωδεκάμερου στην Ερυθραία της Ιωνίας  

Kalanda the traditional carols are very poetic folk songs. During the  New Year's Eve children go from house to house  singing  it, in  all over the Greek world. The carols usually begin with reference to Christ and Saint Basil (the Greek Santa Claus) and end with  praises to Landlords.
In the towns and villages of the Erythraean peninsula, were singing the New Year carols, groups of children holding handmade toy boats.  

The carols from Tsesme begin with the following words :

It’s the beginning of the month, beginning of the year

when Christ came out as three years old child,

and walked around the world like a young monk.

And where he walked, a golden apple tree came out,

and amid the leaves of the  apple tree, were  two apples, two golden apples

Whoever gets it, will be gilded. The one was the sun of the day,

and the other the moon of the night!

Another variation from the same area says :

And where he walked, golden trees came out,
their stalks were of gold and of gold  were their peaks 

In the village of Agia Paraskevi (today’s Dalyan)  were singing  : 

And Christ came out as three years old child,

and walked around the world like a young monk. 

And where he walked, a golden apple tree came out,

and amid the leaves of the apple tree, saint Basil was sleeping 

After are starting the praises for landlords. In Lythrian variation they sing for the lady of the house :

Oh you tall lady, slender lady with thin body

that they have your figure in a glass palace,

you have the sun as face and the moon as chest

and the crow’s wing as the arch of the eyebrow.

A world lost for ever. 

Η Ερυθραία Σίβυλλα πιστεύεται πως προφήτεψε τον ερχομό του Χριστού. Εδώ αναπαριστώ συμβολικά τη συνάντηση της με τον μικρό Χριστό σαν  καλογεράκι όπως λένε τα κάλαντα της περιοχής  

Is believed that Erythraean Sibyl prophesied the coming of Christ. Here I represent symbolically her meeting with the infant Christ as young monk according to the local carols from Erythraea peninsula  

 

Ο ήρωας Κατσαντώνης και το τέλος του σύμφωνα με ένα δημοτικό τραγούδι που ακουγόταν στο Λυθρί.The hero Katsantonis and his end according to a folk song from Lithri

Ο περίφημος κλεφταρματωλός  Αντώνης Κατσαντώνης (1775 - 1809)  που έδρασε στα προεπαναστατικά χρόνια στη Δυτική Ελλάδα, θεωρείται από τους κορυφαίους ήρωες της εποχής της τουρκοκρατίας. Τα κατορθώματά του και ο μαρτυρικός του θάνατος έγιναν θρύλος και υμνήθηκαν από την λαϊκή μούσα.

Ένα από τα δημοτικά τραγούδια που αναφέρονται στο τέλος του λεγόταν και στο Λυθρί όπως θα δούμε πιο κάτω.  

Ο Κατσαντώνης  καταγόταν από σαρακατσάνικη οικογένεια της Ηπείρου που η οικογένεια του είχε εγκατασταθεί στα Άγραφα και το κανονικό του όνομα ήταν Αντώνης Μακρυγιάννης. Πριν ξεκινήσει την επαναστατική του δράση  ήταν βοσκός στο κοπάδι του πατέρα του και είχε γυρίσει όλα τα βουνά των Αγράφων.

Μια παράδοση τον θέλει να εγκαταλείπει στα 25 του χρόνια, (1802), τον ποιμενικό βίο και να γίνεται κλέφτης, έπειτα από κάποιο περιστατικό που του συνέβη μ' έναν Τούρκο. Είχε συλληφθεί και αφού δάρθηκε από ένα μπουλούκμπαση (αρχηγό λόχου ) με την κατηγορία της ζωοκλοπής, αφέθηκε ελεύθερος αφού κατέβαλε πολλά λύτρα. Μόλις απελευθερώθηκε, σκότωσε τον μπουλούκμπαση και υποχρεώθηκε έτσι, φυγοδικώντας, να στραφεί στην κλέφτικη ζωή.
Πολλοί μελετητές πιστεύουν ότι το όνομα Κατσαντώνης προέρχεται από την τούρκικη λέξη(Κατσάν) που σημαίνει φυγόδικος. Εντάχθηκε στην ομάδα του παππού του Δίπλα και κάποια στιγμή τον ακολούθησαν και τα δυο μικρότερα αδέρφια του. Αργότερα ο παππούς του, του παρέδωσε τα ηνία της ηγεσίας της κλεφτουριάς των Αγράφων
Ο Αλή πασάς των Ιωαννίνων εξόντωσε την οικογένειά του μόλις έμαθε ότι το αρματολίκι των Αγράφων ξεσηκώνεται εναντίον του από τον Κατσαντώνη και αυτός με τη σειρά του για να τον εκδικηθεί εξόντωσε πολλούς Τουρκαλβανούς σε διάφορες ενέδρες και μάχες. Επιδόθηκε σε ληστείες και κλοπές, στην αρχή κατά των χαρατζήδων ( δηλ. αυτών που εισέπρατταν τους φόρους για λογαριασμό των Τούρκων) και των σπαχήδων (εξισλαμισθέντων στρατιωτών ιππέων) του Αλή Πασά. Μάχες στις μάχες, ενέδρες στις ενέδρες και προδοσίες στις προδοσίες συμπλήρωναν όλον εκείνο τον αγώνα. Τίποτα όμως δεν κατόρθωναν κατά του αεικίνητου Κατσαντώνη που παρέμενε κάθε φορά ασύλληπτος.

Μετά την εξόντωση των Σουλιωτών (1804), ο Αλή Πασάς επεδίωξε συμφωνία μαζί του. Τον έπεισε-δεδομένου ότι η υγεία του είχε κλονισθεί ήδη σοβαρά- να δεχτεί το αρματολίκι των Αγράφων και απ’ αυτό το έτος χαρακτηρίζεται αρματολός.
Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας πολλοί Έλληνες δεν άντεχαν τον Τουρκικό ζυγό, να πληρώνουν φόρους και να υποτάσσονται στο παιδομάζωμα και ανέβαιναν στα βουνά και γίνονταν ληστές. Οι αρχές τους αντιμετώπιζαν σαν κακούργους ο απλός λαός όμως τους θαύμαζε για το θάρρος τους και την παλικαριά τους. Αυτοί ονομάστηκαν κλέφτες και θεωρήθηκαν λαϊκοί ήρωες.
Οι Τούρκοι για να τους αντιμετωπίσουν οργάνωσαν ειδικά τμήματα, τους αρματολούς, που αναλάμβαναν τη φύλαξη μιας περιοχής που λεγόταν αρματολίκι.
Οι αρματολοί ως το 15ο αιώνα είχαν σαν αποστολή τη φύλαξη συνόρων και διαβάσεων από τους κλέφτες και όχι μόνο και σαν αντάλλαγμα απαλλάσσονταν από την πληρωμή φόρων και την υποχρέωση να δίνουν τα παιδιά τους στο παιδομάζωμα. Πολλές φορές για να υποτάξουν οι Τούρκοι κάποιους κλέφτες τους έδιναν το αρματολίκι περιοχής όπως και έδιωχναν πολλούς αρματολούς, αν καταλάβαιναν ότι βοηθάνε κλέφτες. Έτσι κλέφτης και αρματολός πολλές φορές ταυτίζονταν και έφτασε να σημαίνουν το ίδιο πράγμα.

Την περίοδο αυτή ο Κατσαντώνης κλήθηκε από τους Ρώσους προκειμένου να καταταχθεί στα ρωσικά στρατεύματα της Επτανήσου. Αυτός όμως αρνήθηκε θεωρώντας την παρουσία του αναγκαιότερη στ΄ Άγραφα. Στη συνέχεια το 1807 προσκλήθηκε από τον προύχοντα της Επτανήσου Ι. Καποδίστρια, μετέπειτα κυβερνήτη της ελεύθερης Ελλάδος, που πραγματοποίησε στη Λευκάδα «Συνέλευση των Κλεφταρματολών» αναγνωρίζοντας τον Κατσαντώνη ως Γενικό Αρχηγό των Κλεφτών στη Δυτική Ελλάδα.
Τότε ο Κατσαντώνης ορκίσθηκε να εργαστεί υπέρ της Παλιγγενεσίας, επιδεικνύοντας πλέον εθνική συνείδηση.

Επανερχόμενος στα Άγραφα ήδη προσβεβλημένος από ευλογιά από παιδική ηλικία αποσύρθηκε των περιπετειών, το καλοκαίρι του 1808 αλλά η κατάσταση του ήταν μη αναστρέψιμη.Έτσι μαζί με τ΄ αδέλφια του και τέσσερις συντρόφους διέμενε κρυμμένος σε κάποιο σπήλαιο της Ακαρνανίας, στο βουνό «Μοναστηράκι» των Αγράφων σε μια άγρια και δυσπρόσιτη περιοχή. Η ασθένεια και ο τόπος απόκρυψής του τελικά προδόθηκε στον Αλή Πασά. Σύμφωνα με μια παράδοση τον πρόδωσε ένας καλόγερος αφού βασανίστηκε άγρια.
Όταν άρχισε η πολιορκία ο αδερφός του Χασιώτης τον άρπαξε στο ώμο όπου και διέφυγαν. Μετά από επτά ώρες καταδίωξη τελικά κυκλώθηκαν μέσα σε χαράδρα όπου και αναγκάστηκαν να συνθηκολογήσουν και οδηγήθηκαν στα Γιάννενα στον ιστορικό πλάτανο όπου και υπέστη το μαρτυρικό θάνατο δια της συντριβής των οστών του.
Ο μαρτυρικός θάνατος του σκόρπισε απέραντη θλίψη σε όλο τον ελληνισμό. Το χαμό του θρήνησε ο λαός και τραγούδησε το θρύλο του με αναρίθμητα επικολυρικά τραγούδια.
Ένα από αυτά τα τραγούδια, ακουγόταν και στο μακρινό Λυθρί. Το έλεγε και ο θείος Αντώνης Νικάκης. Μου το υπαγόρευσε ο γιος του Κωστής Νικάκης. Εδώ αναφέρεται η παραλλαγή που θέλει σαν προδότη ένα καλογεροπαίδι το Καρδερίνι :

Βλέπετε κείνο το βουνό που κόρακες φωνάζουν
του Κατσαντώνη τα παιδιά κλαίνε κι αναστενάζουν.
Κι αν δείτε τη γυναίκα μου να πα να πα της πείτε
τον Κατσαντώνη πιάσανε να μη στενοχωρείται
κι αν πει ποιος τον επρόδωσε να πει το Καρδερίνι
που του ’πε ο Αλή Πασάς τουρκόπουλο να γίνει

Ο Κατσαντώνης έγινε λάβαρο και σύμβολο της σκλαβωμένης πατρίδας και δίκαια θεωρείται από τους πρωτεργάτες της εθνικής παλιγγενεσίας.

During Ottoman rule, many Greeks  could not bear the Turkish slavery, pay taxes and obey the gathering of their children for becoming janissaries, so they climbed the mountains and became Kleftes (bandits). Authorities were treating them as criminals but people admired them for their courage and bravery. They were called thieves and folk heroes. Turks in order to face them, organized special troops called armatoli (armored). Armatoli until the 15th century, had the task of guarding borders and crossings from Kleftes and in return they were exempted from paying taxes and the obligation to allow gathering of their children for becoming janissaries. Many times the Turks in order to subdue some kleftes gave them the armatolikia of the region. They were also expelling many armatoli, whenever the latters were suspected for helping kleftes. So armatoli and kleftes many times were identified and sometimes both terms came to mean the same thing.

Antonis Katsantonis (1775 - 1809) a Kleft and Armatolos is considered one of the leading Greek heroes of the Greek war of independence against the Ottoman slavery. He was active in the pre-revolutionary years in Western Greece. His exploits and martyrdom  made him a legend and were praised by folk poetry in all the Greek world. A song for his death was known in the far Lithri as we can see below.

Katsantonis' family came from Epirus, having settled in the area of Agrafa mountains. His name was Antonis Makriyannis. Before starting his revolutionary activities he was a shepherd at his father’s herd.
A tradition wants him to leave the pastoral life after an incident at the age of 25 (1802) to become a Kleftis (bandit).
He was arrested and was beaten by a turkish official (band leader) after being accused of stealing flocks. He was released after paying much  ransom. Once released, he killed the officer  and turned to be a bandit. He joined his grandfather's troops followed by his  two younger siblings. Later his grandfather gave him the leadership of klefts of Agrafa.

Ali Pasha, the Ottoman leader of Ioannina, killed Katsantonis' family learning that armatolikia of Agrafa under Katsantonis' leadership had revolted against him. Katsantonis in order to take a revenge on Ali Passa, killed many Turkalbanians in several ambushes and battles. He was engaged in robberies and thefts, punishing charatzides (those who were collecting the taxes on behalf of the Turks) and sipahis (cavalry soldier converts to Islam) of Ali Pasha. Battle after battle, ambushes after  ambushes and betrayals after betrayals filled  the entire race. But eventually they could do nothing against restless Katsantonis who managed to elude every time.
After the extermination of Souliotes (1804), Ali Pasha tried to come in agreement with him. Given that Katsantonis' health had been in an extremely fragile state, he persuaded him to accept the armatoliki (leadership of armatoli ) of Agrafa and from this year on, he was characterized as armatolos.
During this period he was called by the Russians in order to rank the Russian troops of the Ionian Islands. However, he refused, considering his presence more necessary in Agrafa. Then in 1807 he was invited by the notable of the Ionian islands, Ioan.Kapodistrias,(later governor of independent Greece), who conducted in Lefkada the "Meeting of Kleftarmatoli" and Katsantonis was recognized  as General Chief of Klefts in Western Greece. Then he swore to work for Regeneration of Greece.
Having returned in , he retired from his adventures, in the summer of 1808, already having been offended by smallpox from childhood and his health condition was irreversible. So along with his brothers and four companions, he stayed hidden in a cave of Akarnania, in the  mountain "Monastiraki" of Agrafa in a wild and inaccessible area. His disease and hideout were eventually revealed to Ali Pasha.
According to a tradition a monk  betrayed him, after being savagely tortured. When the siege began, his brother Chasiotis took him upon his shoulders and they both escaped. After seven hours' chase they were eventually encircled in a ravine where they were forced to surrender and then were led to Ioannina. Katsantonis was taken along with his brother Chasiotis in the historic plane tree where he suffered martyrdom by bone crushing.

His martyrdom spread immense sadness to the whole greek world. People lamented for his loss and praised his legend with countless lyric songs. One of these songs, was recited even in the distant Lithri. My uncle was telling that and his son dictated it to me. According to this variation the traitor was a young monk called Karderini (goldfinch) :

Do you see that mountain where ravens cry
Katsandonis’ children are weeping and sigh.
And if you see my wife go and tell her
they caught Katsantonis but she should not be upset
and if she asks who betrayed him, he should say : Karderini
whom Ali Pasha lured to be a Turkish boy

Katsantonis became a banner and symbol of the enslaved homeland and justly is considered one of the pioneers of national regeneration.

Στοιχεία : Βικιπαιδεία, Akarnania blog
Πληροφορίες : Κωστής Α. Νικάκης Νέα Πραισός
Διόρθωση Αγγλικού κειμένου : Αγγελική Σκουλούδη

Στα λημέρια του Κατσαντώνη . Έργα του λαϊκού ζωγράφου Θεόφιλου. In the hideouts of  Katsandonis. Works of folk painter Theophilos

 

 

O Αλή Πασάς τον έπεισε να δεχτεί το αρματολίκι των Αγράφων. Ali Pasha persuaded him to accept the armatoliki (leadership of armatoli ) of Agrafa

 

Ο Κατσαντώνης και ο Καποδίστριας στη Λευκάδα. Katsantonis and Kapodistrias in Lefkada

 

Ο Κατσαντώνης στη μάχη. Λιθογραφία του λαϊκού ζωγράφου Χρηστίδη . Katsatonis in batlle .A lithography of the folk painter Christidis

Η σύλληψη του Κατσαντώνη. Δυο λιθογραφίες του λαϊκού ζωγράφου  Χρηστίδη και μιά λαϊκή ξυλογραφία. Τhe arrest of Katsantonis. Two Lithographies of the folk painter Christidis and a folk wood engraving 

 

Το άγαλμα του Κατσαντώνη στα Άγραφα. Κatsantonis' statue in Agrafa  

Λυθρί ή Κάτω Χωριό. Αναφορές στο γνωστό τραγούδι Ρεϊσντεριανή.Lithri or Kato Horio as is referred in the famous song Reisderiani

Το «Ρεϊσντεριανή» είναι ένα από τα πιο γνωστά τραγούδια της περιοχής της Ερυθραίας. Αναφέρεται όπως θα δούμε στη συνέχεια και σε μια Κατωχωριανή δηλαδή κοπέλα από το Κάτω Χωριό όπως ήταν γνωστό το Λυθρί στους κατοίκους του γειτονικού χωριού Ρεϊσντερέ και γενικά στη χερσόνησο της Ερυθραίας . Στη συνέχεια πάλι την αποκαλεί γαρύφαλλο απ’ το Λυθρί. Πρέπει να αγαπούσαν πολύ τα γαρύφαλλα στο Λυθρί όπως φαίνεται και από την τραγική ιστορία που έχω αναφέρει σε πιο παλιά ανάρτηση μου.

 Το τραγούδι Ρεϊσντεριανή

Εμορφονιά της μάνας σου (δις)
γύρεψε να ’βρεις ταίρι, Ρεϊσντεριανή
γύρεψε να ’βρεις ταίρι, Κατωχωριανή
γιατί ο χειμώνας δε περνά (δις)
δίχως το καλοκαίρι, Ρεϊσντεριανή
δίχως το καλοκαίρι, Κατωχωριανή.
μηδ’ από το μαΐστρο, μηδ’ από το βοριά
μηδ’ από το χειλάκι σου καμιά παρηγοριά!

Άσπρη’σαι σαν τα μάρμαρα (δις)
πού ’ναι στο παραθύρι, Ρεϊσντεριανή
πού ’ναι στο παραθύρι, Κατωχωριανή
κι όμορφη σαν τη Παναγιά (δις)
πού ’ναι στο μοναστήρι, Ρεϊσντεριανή
πού ’ναι στο μοναστήρι, Κατωχωριανή.
μηδ’ από το μαΐστρο, μηδ’ από το βοριά
μηδ’ από το χειλάκι σου καμιά παρηγοριά!

Γαρύφαλλο μου απ το Λυθρί (δις) 
και Τσεσμελιά μου βρύση, Ρεϊσντεριανή
και Τσεσμελιά μου βρύση, Κατωχωριανή
μια αγάπη μέσα απ’ το Μελί (δις)
θε’ να με κατελύσει, Ρεϊσντεριανή
θε’ να με κατελύσει, Κατωχωριανή.
μηδ’ από το μαΐστρο, μηδ’ από το βοριά
μηδ’ από το χειλάκι σου καμιά παρηγοριά!

Στα μάτια σου τα γαλανά (δις)
που μοιάζουν του λιμιώνα, Ρεϊσντεριανή
που μοιάζουν του λιμιώνα, Κατωχωριανή
καράβια πάνε κι ήρχονται (δις)
στην άψη του χειμώνα, Ρεϊσντεριανή
στην άψη του χειμώνα, Κατωχωριανή.
μηδ’ από το μαΐστρο, μηδ’ από το βοριά
μηδ’ από το χειλάκι σου καμιά παρηγοριά!

Όπως αναφέρει ο ερευνητής Δημήτρης Θωμαδάκης με καταγωγή από το Ρεΐσντερε :
Πάντοτε χρησιμοποιούσαν στην Ερυθραία τον όρο "Πανωχωριανός" και "Κατωχωριανός". Στ' Αλάτσατα, απ' όπου αρχικά υπήρξαν και οι όροι αυτοί, ήταν συνοικίες μέσα στην πόλη και όχι ξεχωριστά χωριά, όπως εδώ μεταξύ Ρεΐσδερε και Λυθριού. Κατ' αναλογία με τα ισχύοντα στους Αλατσατιανούς, αρκετοί Ρεϊσντεριανοί (όπως και οι δικοί μου), οι οποίοι είχαν τα χτήματά τους στους πρόποδες των βουνών των Καραμπούρνων, πάνω από το Λυθρί, είχαν σπίτι εκεί και έμεναν σ' αυτά τα καλοκαίρια! Έτσι και έκαναν μπάνιο και παράλληλα ανέβαιναν στα χτήματα για τις εργασίες προετοιμασίας για ωρίμανση της σταφίδας, όπου οι εργασίες μαζέματος άρχιζαν μετά τον 15αύγουστο. Έτσι, πάρα πολλές φορές και ο πατέρας μου ανέφερε "όταν είμασταν στο Κάτω Χωριό...", εννοώντας το Λυθρί.

Στο τραγούδι την κοπελιά ο ερωτευμένος την βλέπει : κι όμορφη σαν τη Παναγιά πού ’ναι στο μοναστήρι, Ρεϊσντεριανή πού ’ναι στο μοναστήρι, Κατωχωριανή.
Ασφαλώς θα αναφέρεται στο γυναικείο μοναστήρι του Αγίου Νικολάου του Ρείς Ντερέ που ήταν κοντά στην ομώνυμη κωμόπολη και στην θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Ελεούσας που είχε διασωθεί από την καταστροφή της Χίου και ήταν τοποθετημένη στο μοναστήρι . Η εικόνα του 1815 ήταν πανομοιότυπη με το Άξιον Εστί που βρίσκεται στο Πρωτάτο στο Άγιον όρος. Είχε δοθεί από ένα Τούρκο σε δυο Ρεϊσντεριανούς –ο ένας λεγόταν Καζανάκης- κατά την διάρκεια της λεηλασίας της Χίου. Ο Τούρκος αφού προσπάθησε ανεπιτυχώς να καταστρέψει την εικόνα, την θεώρησε θαυματουργή-είναι γνωστή η λατρεία πολλών μουσουλμάνων στην Παναγία, τη Μεριέμ- και την έδωσε στους δυο βαστάζους, δυο από πολλούς Ερυθραιώτες που είχαν μεταφερθεί στη Χίο για να μεταφέρουν τα κλοπιμαία από λεηλασίες. Οι τελευταίοι έφυγαν αμέσως για τη γη τους, με κίνδυνο της ζωής τους και τοποθέτησαν την εικόνα στην εκκλησία του Αγ. Νικολάου, έξω από το Ρεϊς Ντερέ
 (Μιχάλη Ιντζέ : Ανατολικά της Χίου δυτικά της Σμύρνης )

Τσεσμελιά βρύση αποκαλεί την ομορφονιά το τραγούδι .
Όταν οι Τουρκομάνοι κατέλαβαν την Ερυθραία και απέκτησαν στόλο τις πρώτες δεκαετίες του 14 ου αι. ονόμασαν τα βυζαντινογενοβέζικα Λινοπεράματα «Τσεσμέ», μετάφραση της κρήνης στα τούρκικα, γιατί από εδώ υδρεύονταν και τα δικά τους καράβια. Στην περιοχή υπάρχουν πολλές πηγές. Ο λαός χρησιμοποιούσε το όνομα «Τσεσμές», ενώ οι λόγιοι και οι ιερείς χρησιμοποιούσαν το όνομα Κρήνη που, συνηθέστερα, αναγραφόταν στα επίσημα έγγραφα, τα οποία συντάσσονταν από τη Μητρόπολη και την Κρηναία Σχολή.
Οι Τσεσμελήδες χρησιμοποιούσαν τις σαρκοφάγους από το Λυθρί για γούρνες σε όλες τις βρύσες του Τσεσμέ
( Στοιχεία από μελέτη του Χαροκόπειου Πανεπιστήμιου : Οικοσκεύη, οικοτεχνία και οικοβιώματα των προσφύγων από τον Τσεσμέ –Κρήνη- Μικράς Ασίας )

Reisderiani is one of the most famous songs of the region of Erythraea. Is referred as we shall see to a Katochoriani, a girl from the Lower village as it was known Lithri to the residents of Reisdere, the nearby village. Then again she is called carnation from Lithri. It seems that Lithrians were very fond of carnations as shown by the tragic story that I mentioned in a previous post

Reisderiani (Girl from Reis Dere)

Oh you pretty maid of your mother
search for finding a mate oh girl from Reisdere
search for finding a mate, oh girl from Kato Horio
because the winter don’t pass
without the summer oh girl from Reisdere
without the summer oh girl from Kato Horio .
no solace will be neither from the mainsail or from the north wind
nor from your small lips

You are as white as the marbles (twice)
that are in the window oh girl from Reisdere
that are in the window, oh girl from Kato Horio
and beautiful like The Holy Virgin (twice)
who is in the monastery, oh girl of Reisdere
who is the monastery, oh girl of Kato Horio.
no solace will be neither from the mainsail or from the north wind
nor from your small lips

Oh my carnation from Lithri (twice)
and my fountain from Cesme, oh girl from Reisdere
and my fountain from Cesme, oh girl from Kato Horio
a love from inside Meli (twice)
will deteriorate me, oh girl of Reisdere
will deteriorate me , oh girl of Kato Horio
no solace will be neither from the mainsail or from the north wind
nor from your small lips

In your blue eyes (twice)
which are looking like a shore, oh girl of Reisdere
which are looking like a shore, oh girl of Kato Horio
boats come and go (twice)
in the severity of the winter, oh girl of Reisdere
in the severity of the winter, oh girl of Kato Horio.
no solace will be neither from the mainsail or from the north wind
nor from your small lips

As the searcher Dimitris Thomadakis with roots from Reisdere , says :
In Erythraia always they used the term" Panohorianos " from Upper Village and" Katohorianos. "from Lower Village when they were referred to the villages of Reisdere and Lithri . In Alatsata where originally these terms come from, there were two neighbourhoods inside the city and not separate villages, as it was with Reisdere and Lithri. Several Reisterianoi had estates in the foothills of the mountains of Karabourna , over Lithri. My family who lived in Reisdere had a cottage at Lithri for summers! So they were enjoying sea-bathings and at the same time they were prepared for gathering of grapes an activity that used to start after August 15th. Consequently, too many times I heard my father saying for that period "when we were in Lower Village ...", meaning the village of  Lithri.

In the song, the lover sees the girl : As beautiful as the holy Virgin (meaning her icon) who is in the monastery, Oh girl from Reisdere who is in the monastery, Oh girl from Kato Horio.

Surely is referred to the nunery of St. Nicholas of Reis Dere and its miraculous icon of Our Lady of Tenderness which had survived the destruction of the island of Chios in 1822 and thereafter was placed in this monastery.
The Icon of 1815 was identical with the famous icon of Axion Esti of Protaton located at Mount Athos. It was given by a Turk in two men of Reisdere during the looting of Chios. The Turk after trying unsuccessfully to destroy the icon, considered it miraculous-it is well known how much many Muslims respect Holy Virgin- so he gave it to the two porters, two of many Erythraiotes who were transferred to Chios to carry the loot from looting. Τhe latter immediately fled for their land, risking their lives and put the icon in the church of St. Nicholas, outside Reis Dere
( Data : Michael Intze: Eastwards of the island of Chios westwards of Smyrni)

In the song the pretty maid is called Fountain from Tsesme.
When the Turkomans occupied Erythraea and constructed their fleet during the first decades of the 14 th century, they called  the town of Linoperamata, "Çeşme "(fountain in Turkish), because from this area which had many water sources, they supplied water for the needs of their own ships. People used the name "Tsesme" while scholars and priests used the Greek name Krini (fountain) which, typically, appeared in their official documents.
The people of Tsesme used sarcophagi from the village Lythri, which was built upon the ruins of the ancient Ionian city of Erythrai, as puddles on all the fountains of Tsesme.
H μετάφραση στην Αγγλική έγινε με τη βοήθεια της Γκέλης Σκουλούδη

Γαρύφαλλό μου απ΄το Λυθρί. Oh my carnation from Lithri

Η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Ελεούσας, που είχε διασωθεί από την καταστροφή της Χίου και ήταν τοποθετημένη στο μοναστήρι του αγίου Νικολάου στο Ρεϊσντερέ . The miraculous icon of the Virgin of Tenderness, that had survived the destruction of the island of Chios,  was placed in the monastery of St. Nicholas in Reisntere.

 

 

Οι Τσεσμελήδες χρησιμοποιούσαν τις σαρκοφάγους από το Λυθρί για γούρνες σε όλες τις βρύσες του Τσεσμέ.

The people of Tsesme used sarcophagi from the village Lythri which was built upon the ruins of the ancient Ionian city of Erythrai, as puddles for all the fountains of Tsesme

   

  

Ντίλι μωρέ ντίλι, ντίλι το καντήλι. Ένα πανελλήνιο παραδοσιακό τραγούδι σε παραλλαγή από το Λυθρί της Ιωνίας. Dili dili, dili to kandili. A variation from Lithri of a well known Greek folk song.

Το τραγούδι που είναι γνωστό σε όλο τον ελληνικό κόσμο σε διάφορες παραλλαγές, κατέγραψα από την Ελενίτσα Τσαντάκη το γένος Σκαρμαλιωράκη από το Παλαίκαστρο Σητείας. Το έμαθε από τη μητέρα της τη θεία Σταματία το γένος Νικάκη από το Λυθρί. Λόγω του ότι όπως είναι φυσικό το τραγούδι επηρεάστηκε από την διάλεκτο της ανατολικής Κρήτης(ήκαψε, ήσβυσε,ήπνιξε, κάτης, βουϊδάκι κλπ.) δίδω το ποίημα σε δυο παραλλαγές. Τη μια ακριβώς όπως την κατέγραψα και τη δεύτερη παρεμβαίνοντας κάνοντας σχετικές διορθώσεις που πιστεύω ότι κάπως έτσι λεγόταν στο Λυθρί.
Στο τραγούδι εναλλάσσεται στο τέλος η επωδός ντίλι ντίλι το μελιτζανό σ’ αχείλι ή το κόκκινο σ’αχείλι. Δεν γνωρίζω αν στη Λυθριανή παραλλαγή έλεγε τ’ αχείλι και το αφήνω έτσι. Αναφορικά με το μελιτζανό νομίζω ότι είναι παραφθορά του μερτζανί(κοραλλένιο από το Τρκ.mercan : κοράλι). Το κέντανε (κένταγε) δεν γνωρίζω αν ακούγεται στην περιοχή ή αν είναι Λυθριανή λέξη.

Ντίλι μωρέ ντίλι

Πάει ο ποντικός και τρώει το φυτίλι ’πο μέσα απ’ το καντήλι

που έφεγγε και κέντανε η  κόρη το μαντήλι

ντίλι μωρέ ντίλι το μελιτζανό σ’αχείλι

και  πάει ο κάτης και ήφαγε τον ποντικό

που πήρε το φυτίλι ’πο μέσα απ’ το καντήλι

που έφεγγε και κέντανε η  κόρη το μαντήλι

ντίλι μωρέ ντίλι το κόκκινο σ’αχείλι

και  πάει ο σκύλος και ήφαγε τον κάτη που  ήφαγε τον ποντικό

που πήρε το φυτίλι ’πο μέσα απ’ το καντήλι

που έφεγγε και κέντανε η κόρη το μαντήλι

ντίλι μωρέ ντίλι το κόκκινο σ’αχείλι

και πάει το ξύλο και  σκότωσε το σκύλο

που ήφαγε τον κάτη που  ήφαγε τον ποντικό

που πήρε το φυτίλι ’πο μέσα απ’ το καντήλι

που έφεγγε και κέντανε η  κόρη το μαντήλι

ντίλι μωρέ ντίλι το μελιτζανό  σ’αχείλι

και πάει  ο φούρνος και ήκαψε το ξύλο που σκότωσε το σκύλο

που ήπνιξε  τον κάτη που  ήφαγε τον ποντικό

που πήρε το φυτίλι ’πο μέσα απ’ το καντήλι

που έφεγγε και κέντανε η  κόρη το μαντήλι

ντίλι μωρέ ντίλι το κόκκινο  σ’αχείλι

και πάει το ποτάμι και ήσβησε το φούρνο

που  ήκαψε το ξύλο που σκότωσε το σκύλο

που ήπνιξε  τον κάτη που ήφαγε τον ποντικό

που πήρε το φυτίλι ’πο μέσα απ’ το καντήλι

απού’φεγγε και κέντανε η  κόρη το μαντήλι

ντίλι μωρέ ντίλι το μελιτζανό σ’ αχείλι

και πάει το βουϊδάκι και ήπιε το  ποτάμι που ήσβησε το φούρνο

που  ήκαψε το ξύλο που σκότωσε το σκύλο

που ήπνιξε  τον κάτη που ήφαγε τον ποντικό

που πήρε το φυτίλι ’πο μέσα απ’ το καντήλι

απού ’φεγγε και κέντανε η  κόρη το μαντήλι

ντίλι μωρέ ντίλι το κόκκινο σ’ αχείλι

και πάει  κι ο κασάπης και ήσφαξε το βουϊδάκι

που ήπιε το  ποτάμι που ήσβησε το φούρνο

που  ήκαψε το ξύλο που σκότωσε το σκύλο

που ήπνιξε  τον κάτη που ήφαγε τον ποντικό

που πήρε το φυτίλι ’πο μέσα απ’ το καντήλι

απού’φεγγε και κέντανε η  κόρη το μαντήλι

ντίλι μωρέ ντίλι το  μελιτζανό σ’ αχείλι 

 

Μετά τη  σχετική προσαρμογή

Ντίλι μωρέ ντίλι

Ντίλι- μωρέ -ντίλι, ντίλι το καντήλι
που έφεγγε και κέντανε η κόρη το μαντίλι.

Πάει ο ποντικός και τρώει το φυτίλι ’πο μέσα απ’ το καντήλι

που έφεγγε και κέντανε η  κόρη το μαντήλι

ντίλι μωρέ ντίλι το μελιτζανό σ’ αχείλι

και  πάει η γάτα και έφαγε τον ποντικό

που πήρε το φυτίλι ’πο μέσα απ’ το καντήλι

που έφεγγε και κέντανε η  κόρη το μαντήλι

ντίλι μωρέ ντίλι το κόκκινο σ’ αχείλι

και  πάει ο σκύλος και έφαγε τη γάτα  που  έφαγε τον ποντικό

που πήρε το φυτίλι ’πο μέσα απ’ το καντήλι

που έφεγγε και κέντανε η κόρη το μαντήλι

ντίλι μωρέ ντίλι το κόκκινο σ’αχείλι

και πάει το ξύλο και  σκότωσε το σκύλο

που έφαγε τη γάτα που  έφαγε τον ποντικό

που πήρε το φυτίλι ’πο μέσα απ’ το καντήλι

που έφεγγε και κέντανε η  κόρη το μαντήλι

ντίλι μωρέ ντίλι το μελιτζανό  σ’αχείλι

και πάει  ο φούρνος και έκαψε το ξύλο

που σκότωσε το σκύλο που έπνιξε  τη γάτα 

που  έφαγε τον ποντικό

που πήρε το φυτίλι ’πο μέσα απ’ το καντήλι

που έφεγγε και κέντανε η  κόρη το μαντήλι

ντίλι μωρέ ντίλι το κόκκινο  σ’αχείλι

και πάει το ποτάμι και έσβησε το φούρνο

που  έκαψε το ξύλο που σκότωσε το σκύλο

που έπνιξε  τη  γάτα που έφαγε τον ποντικό

που πήρε το φυτίλι ’πο μέσα απ’ το καντήλι

που έφεγγε και κέντανε η  κόρη το μαντήλι

ντίλι μωρέ ντίλι το μελιτζανό σ’ αχείλι

και πάει το βοϊδάκι και ήπιε το  ποτάμι που έσβησε το φούρνο

που  έκαψε το ξύλο που σκότωσε το σκύλο

που έπνιξε  τη γάτα που έφαγε τον ποντικό

που πήρε το φυτίλι ’πο μέσα απ’ το καντήλι

που έφεγγε  και κέντανε η  κόρη το μαντήλι

ντίλι μωρέ ντίλι το κόκκινο σ’ αχείλι

και πάει  κι ο κασάπης και έσφαξε το βοϊδάκι

που ήπιε το  ποτάμι που έσβησε το φούρνο

που  έκαψε το ξύλο που σκότωσε το σκύλο

που έπνιξε  τη  γάτα που έφαγε τον ποντικό

που πήρε το φυτίλι ’πο μέσα απ’ το καντήλι

που έφεγγε και κέντανε η  κόρη το μαντήλι

ντίλι μωρέ ντίλι το  μελιτζανό σ’ αχείλι  

 

This is a folk poem known in all the greek world in many variations.Is a play on words that makes rhymes with the words :  Dili dili which doesn’t mean anything , kandili (oil lamp ), mandili (handkerchief ), fitili (wick) and heeli (lips)

Dili oh Dili, Dili the kandili( oil lamp)
that was glimmering to the daughter to embroider the mandili( handkerchief)

And the mouse went and ate the fitili (wick), from the kandili
that was glimmering to the daughter to embroider the mandili
Dili Dili oh your coral heeli (lips)

and the cat went and ate the mouse, that
took the wick out of the kandili that
was glimmering to the daughter to embroider the mandili
Dili Dili oh your red heeli(lips)

and the dog went and ate the cat that ate the mouse
that took the fitili out of the kandili
that was glimmering to the daughter to embroider the mandili
Dili Dili oh your red heeli (lips)

and the (wood)stick killed the dog
that ate the cat that ate the mouse
that took the fitili out of the kandili
that was glimmering to the daughter to embroider the mandili
Dili Dili oh your coral heeli (lips)

and the furnace(oven) burned the stick that killed the dog
that smothered the cat that ate the mouse
that took the fitili out of the kandili
that was glimmering to the daughter to embroider the mandili
Dili Dili oh your red heeli

and the river extinguished the fire of the furnace
that burned the (wood)stick that killed the dog
that smothered the cat that ate the mouse
that took the fitili out of the kandili
that was glimmering to the daughter to embroider the mandili
Dili Dili oh your coral heeli

and the little ox drank the water of the river
that extinguished the fire of the furnace
that burned the (wood)stick that killed the dog
that smothered the cat that ate the mouse
that took the fitili out of the kandili
that was glimmering to the daughter to embroider the mandili
Dili Dili oh your red heeli

and the butcher went and slaughtered the little ox
that drank the river that extinguished the fire of the furnace
that burned the (wood)stick that killed the dog
that smothered the cat that ate the mouse
that took the fitili out of the kandili
that was glimmering to the daughter to embroider the mandili
Dili Dili oh your coral heeli

(Translated by :  Angeliki Skouloudi and me ) 

  

 

Μετρώντας μέχρι το δώδεκα. Ένα λαϊκό ποίημα από το Λυθρί. Counting to twelve. A folk poem from Lithri

Ένα ποίημα από το Λυθρί. Μου το έλεγε η μητέρα μου Αγγελική Σκουλούδη το γένος Στριμπούλη
Εδώ υπάρχει μια στιχομυθία (διάλογος με στίχους) προφανώς ανάμεσα σε μια κοπέλα και τον αγαπημένο της. Αρχικά η κοπέλα αριθμεί από το ένα έως το δέκα  και ο νέος απαντά. Στη συνέχεια ο νέος ρωτά και η κοπέλα απαντά  :

-Ένα
-Πως το λες εμένα;
-Δυό
-Πιές κρύο νερό
-Τρία
-Η καρδιά μου κρύα
-Τέσσερα
-Στο λογισμό μου σ’ έφερα
-Πέντε
-Άψε κερί και φέγγε
-Έξη
- Το αίμα σου να φέξει
-Επτά
-Τα μαλλιά σου τα πλεχτά
-Οχτώ
-Το φουστάνι σου το κεντητό
-Εννιά
-Σε κάνω και γενιά
-Δέκα
-Σε παίρνω και γυναίκα
-Στα έντεκα στα δώδεκα παίρνω παιδιά στα γόνατα τα λούζω τα χτενίζω,τα στέλνω στο σχολειό.(κάνεις πως το λούζεις κλπ.)
-Και πούνε οι αποχτενίδες τους;
-Κρέμονται στην ελίτσα
-Και πού ’ναι η ελίτσα;
-Την έκαψε η φωτίτσα
-Και πού ’ναι η φωτίτσα;
-Την έσβησε το νεράκι
-Και πού ’ναι το νεράκι;
-Το ’πιε το βουϊδάκι
-Και πού ’ναι το βουϊδάκι;
-Στα Γκάγκαλα στα Μάγκαλα και κάνει ζευγαράκι
 
Άψε: άναψε
Κάνει ζευγαράκι: οργώνει

Μια παραλλαγή του ίδιου τραγουδιού έλεγε η θεία Σταματία στην κόρη της Ελενίτσα Τσαντάκη. Διαφέρει μόνο στους τελευταίους στίχους
 ……………………..
-Και πού ’ναι η φωτίτσα;
-Την έσβησε το ποτάμι
-Και πού ’ναι το ποτάμι;
-Το ’πιε το βουϊδάκι
-Kαι που είναι το βουϊδάκι;
-Είναι καλά στα σίδερα* να κάνει ζευγαράκι

*καλά δεμένο

Counting to twelve. A folk  poem of Lithri, which my mother used to tell me when I was a child  

It is a crosstalk (dialogue with lyrics) apparently between a girl and her lover. At the beginning the girl counts to ten and her lover replies.Then the young man asks her and the girl replies.  In Greek the responses make rimes with the numbers.
-One  

-How do you say that to me
-Two

- Drink cold water
-Three

-My heart is cold
-Four

- I brought you in my thoughts

-Five

- Light a candle and gleam
-Six

-Your blood to be seen through your veins
-Seven

-Your plaited hair
-Eight

-Your embroidered dress
-Nine

-I will make you (one) of my own race
-Ten

- I take you as my wife 
-Eleven. In eleven in twelve I  cradle children upon my knees, I bathe them, I comb their hair, I send them to school ( she pretends that bathes, and combs their hair, etc.) .
-And where are their remaining hair on the comb ? 
-They're hanging upon the  olive tree
-And where is the  olive tree ?
-It got burned by the ( little) fire
-And where is the (little) fire ?
-It was extinguished  by "the little water"
-And where is "the little water" ?
-It  was drunk by "the little ox"
-And where is "the little ox"?
-It is yoking at Kangala and Mangala

(Translated by  Angeliki  Em. Skouloudi )

In a second variation the last verses are :

And where is the (little) fire ?
-It was extinguished  by "the little river"
-And where is "the little river" ?
-It  was drunk by "the little ox"
-And where is "the little ox"?
-It is yoking with iron plough

 

Δυό. Πιες κρύο νερό.Two. Drink fresh water

Πέντε. Άψε κερί και φέγγε. Five.Light a candle and gleam

Στα έντεκα στα δώδεκα παίρνω παιδιά στα γόνατα,τα λούζω, τα χτενίζω, τα στέλνω στο σχολείο...
In eleven in twelve I cradle children upon my knees, I bathe them, I comb their hair, I send them to school ...

 

Και πούνε οι αποχτενίδες τους; Κρέμονται στην ελίτσα. Αnd where are their remaining hair on the comb? -They're hanging upon the  olive tree

 

Και πού ’ναι η ελίτσα; Την έκαψε η φωτίτσα. Αnd where is the  olive tree? It got burned by the ( little) fire

Και που είναι η φωτίτσα; Την έσβυσε το νεράκι. And where is the (little) fire? -It was extinguished  by "the little water" 

Και που είναι το νεράκι; Το'πιε το βουϊδάκι. And where is "the little water"? It  was drunk by "the little ox"

Και που είναι το βουϊδάκι; Στα Γκάγκαλα στα Μάγκαλα και κάνει ζευγαράκι. And where is "the little ox"? -It is yoking at Kangala and Mangala

Για τις συνθέσεις χρησιμοποίησα κλασσικούς πίνακες όπως της Mary Cassatt και άλλων. For my compositions i used some classical paintings (of Mary Cassatt  and many others.)