H χαρακωμένη Παναγία του Λυθριού. The scratched icon of Holy Virgin of Lithri

Οι διωγμοί ξεκίνησαν τον Μάϊο του 1914. Τρομοκρατία βασανισμοί, εκτοπίσεις, τάγματα ασφαλείας (AmeleTaburu), η πόλη ερημώνει…
Στο λόφο με τα απομεινάρια της Αρχαίας Ακρόπολης η Θεά Αθηνά η αγαπημένη θεά των αρχαίων Ιώνων κατοίκων της πόλης κλαίει με το χαλασμό που αντικρίζει. Μαζί της κλαίει και η Αγία Ματρώνα προστάτιδα των σύγχρονων Ελλήνων κατοίκων του Λυθριού κλαίει από το εκκλησάκι της που είναι κτισμένο κι αυτό (18ος αι.) στον ίδιο λόφο κλαίει για το χαλασμό, κλαίει και το κοριτσάκι που στο ίδιο λιμανάκι των Ερυθρών εκεί που στα βάθη των αιώνων είχε αγκυροβολήσει ο Έρυθρος, σε αυτό το ίδιο λιμάνι περιμένει να ρίξει άγκυρα το καΐκι από την αντικρινή Χίο, περιμένει τη σωτηρία…
Το κοριτσάκι είναι η κάτοικος του Λυθριού Σταματούλα Κάσδαγλη και μαζί με την οικογένειά της κι άλλους Λυθριανούς βρίσκεται στο λιμάνι μετά την διαταγή των Τούρκων για εκκένωση του Λυθριού. Έντρομοι όλοι περιμένουν το καΐκι της λευτεριάς-προσφυγιάς. Τσέτες επιτίθενται στους άμαχους Ερυθραιώτες και την ώρα της επιβίβασης ένας φανατισμένος Τούρκος θα επιτεθεί στο κορίτσι με την εικόνα. Εκείνο σηκώνει ψηλά μπροστά στο πρόσωπό του το Άγιο Σύμβολο για προστασία. Η χατζάρα του Τούρκου θα καρφωθεί με μανία πολλές φορές στο εικόνισμα χαρακώνοντας για πάντα το αγιογραφημένο ξύλο, το κορίτσι μπήκε στη βάρκα και έφερε στην μητέρα-γη Ελλάδα το μοναδικό αντικείμενο της οικογένειάς της που γλύτωσε από το χαλασμό…

Σημείωση: Η Σταματούλα Κάσδαγλη απεβίωσε προ ετών στην Ν. Ερυθραία της οποίας υπήρξε μόνιμη κάτοικος μετά τον ξεριζωμό της από τα πάτρια εδάφη (ανταλλαγή πληθυσμών για τους Πολιτικούς), σύμφωνα δε με τις αφηγήσεις της οι δικοί της είχαν παραγγείλει την Εικόνα στη Χίο το 1909, όπως αναγράφει και η αγιογραφία χωρίς όμως την υπογραφή του αγιογράφου. Ο εκπαιδευτικός-συγγραφέας κ. Θοδωρής Κοντάρας, ένας από τους συγγραφείς του λευκώματος-πηγής του άρθρου, θεωρεί ότι η παραγγελία της εικόνας της Παναγίας Θεοτόκου είχε γίνει στην Νέα Μονή τόπο αγιογράφησης πολλών εικόνων Λυθριανών. Και, μας ενημέρωσε πως η φορητή αυτή εικόνα της Παναγίας αποτελεί σήμερα Ιερό οικογενειακό κειμήλιο των εγγονών της Στ. Κάσδαγλη. Η Στ. Κάσδαγλη ήταν μία από τους 70.000 Ερυθραιώτες που το 1914 αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την Ερυθραία.
Χαρακιές στη μνήμη, 100 χρόνια αφότου ο κύκλος ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ-ΙΩΝΙΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ έκλεισε. Έκλεισε;
Χαρακιές ευλάβειας στη μνήμη των Ιώνων, χαρακιές πίστης στην καρδιά των Ορθοδόξων για την χαρακωμένη μορφή Της Μητέρας Του Θεού, Της Μητέρας όλων μας
Χαρακιές που έμειναν στην Άγια Εικόνα να θυμίζουν το πιο άγνωστο μέρος της τραγωδίας του Ελληνισμού, την πρώτη φάση του μεγάλου Διωγμού(1913-1918)…

Βασική πηγή: Λεύκωμα ΕΡΥΘΡΑΙΑ/ Πολιτιστική Εταιρεία ΠΑΝΟΡΑΜΑ, Αθήνα 1997. Αρθρογράφος-Ερευνήτρια : Τασσώ Γαΐλα IΚΑΡΙΏΤΙΚΑ ΝΈΑ

Λόγχη εκεντήθη ο υιός της Παρθένου
Λόγχη εκεντήθη η εικών της Παρθένου
Προσκυνούμε σου τα πάθη Χριστέ
Προσκυνούμε σου τα πάθη Παρθένε

Προσκυνούμε σου τα πάθη Μάνα Ερυθραία  

Erythraea -Lithri. The persecution began in May of 1914. Terrorism,  tortures, deportations, AmeleTaburu(work batallions, concentration camps) the city was deserted. On the hill with the remnants of the ancient Acropolis,  Goddess Athena the beloved goddess of the ancient Ionian residents of the city, is weeping facing the  turmoil.

With her, St. Matrona  the  patron saint of modern Greek residents of Lithri, from her chapel, built on the same hill during the 18th century, is weeping  too lamenting for the turmoil. In the same port of Erythrai where thousand years ago the hero Erythros had anchored, a little girl is weeping too, waiting for the boat from the opposite Chios  to drop anchor, waiting for salvation ...

The girl is the  resident of Lithri Stamatoula Kasdagli who with her family and other Lithrians stays at the port after the order of the Turks for evacuation of the town. All are waiting scared for the boat of freedom and exile. Turk bandits are attacking non combatant Erythraiot civilians and during the  time of boarding a fanatic Turk will attack the girl with the holy icon. She  holds up in front of her face the Holy Symbol for protection. The Turkish sword will be stabbed  furiously many times on the icon scratching forever the painted wood, the girl boards the boat and brings to mother-land Greece the only object of her family which escaped the turmoil ...

Notes: Stamatoula Kasdagli died years ago in New Erythraea (a suburb of Athens) of which she had been a permanent resident after the uprooting from the homeland       (population exchange for politicians) and according to her fellow citizens, her family had ordered the icon in Chios in 1909 as stated on it but without the signature of the painter. The teacher-writer Mr. Theodore Kontaras , one of the authors of the album-source of this  article- considers that  the icon of Holy Virgin Mary was ordered to Nea Moni (New Monastery) of Chios a place where many icons ordered by Lithrians, were painted.  He informed us that this portable icon of Our Lady is now sacred heirloom of Stam. Kasdagli’s grandsons. Stam. Kasdagli was one of the 70,000 Erythraiotes who in 1914 were forced to flee peninsula of Erythraea.

Scratches in memory, 100 years after the cycle ASIA-IONIAN CULTURE is closed. Is really closed? Scratches of devotion to the memory of the Ionians, Scratches of faith in the heart of the Orthodox faithful for the knurled face of the Mother of God, Mother of all of us. Scratches left on the Holy Icon to remind the most unknown part of Hellenism tragedy, the first phase of the great persecution (1913-1918) ...

With a spear was pierced the Son of the Virgin.

With a spear was pierced the icon of the Virgin.

We worship Thy Passion, O Christ.

We worship Thy Passion, O Virgin  

We worship Thy Passion, O Mother Erythraea

   

Σχέδιο: Π.Μ. Τσουμπέ.

Χίος. Νέα Μονή.Chios. Nea Moni (New Monastery)

 
Σαν τον Μωυσή. Like Moses

Ας είναι ευλογημένη η γη της Χίου που τους πρωτοδέχτηκε στην αγκαλιά της. Blessed be the land of Chios which first received them

Οι Λυθριανοί όταν έσπασε το μέτωπο έτρεξαν να σωθούν πρώτα στο νησάκι  Γούνι που βρίσκεται στον κόλπο του Λυθριού και μετά από εκεί τους πέρασαν στην απέναντι  Χίο. Η μητέρα μου θυμόταν πως πέρασε με την  οικογένεια της απέναντι :  

Από τη Χίο στείλανε καράβι και μας πήρανε και μας βγάλανε στο λιμάνι της Χίου. Είναι ένα λιμάνι στρογγυλό με ένα πλατύ ανηφορικό δρόμο. Πλατεία, πεζοδρόμια γεμάτα κόσμο με δέματα, μπαουλάκια, μπόγους. Δεν μπορούσες να κινηθείς .

Λέει ο Γιάννης ο ανηψός της μάνας μου. Δεν μπορούμε να κινηθούμε και εκεί δίπλα ξέρω ένα μέρος ένα μικρό χωριουδάκι παραλιακό. Να πάμε να κάνουμε καμιά εβδομάδα να φύγει ο πολύς κόσμος  να λιγοστέψει και να’ ρθούμε. Πήγαμε.

Το χωριό το λέγανε Παντουκιό  και είναι παραλιακό με διώροφα σπίτια ένα εδώ ένα εκεί . Μόλις φτάσαμε αρχίσανε να σφάζουνε ότι είχανε και πουλούσανε 6 δρχ. την οκά το κρέας.

Στο Παντουκιό γέννησε η θεία η Δέσποινα την Αργυρώ.

Κάτσαμε καμιά εβδομάδα και ξαναφεύγουμε και πάμε στη Χίο. Πού ν’ αδειάσει !

Πω πω πω και να το ξέραμε να μη ’ρθούμε. Πάμε από την άλλη μεριά (στον κάμπο). Ήτανε ένας κήπος με μια παλιά κατοικία -λέγανε ότι ήτανε ενός πρέσβη- αλλά ήτανε ασοβάντιστη. Δεν είχε πόρτες παράθυρα δεν ήταν κατοικήσιμη, σκέτο το κτήρι.

Μας πήγε πάλι ο ανηψός της μάνας μου ο Γιάννης Καραμιχάλης ήταν το παρατσούκλι του αλλά το επίθετο του ήταν Τζιεράκης. Είχε πάρει την κόρη της θείας μου της Μαλαματώς την Ελένη . Εξυπνόπαιδο, μορφάνθρωπος. Πήρε κάθε ένας ένα δωμάτιο ούτε πόρτα ούτε παράθυρο. Σκοτάδι. Ότι φως έμπαινε από έξω. Αυτός έκανε αστεία. Άρχιξε να κάνει καλαμπούρια και  να ψέλνει σαν  το χότζα .

Φεύγουμε πάμε στη Χίο μέσα που ευτυχώς είχε αδειάσει. Είχαμε πάρει από το νησί μια εντολή που είχε αφήσει ο Σ. : Με τη Σταματία πάμε στον Πειραιά. Από το Χίο πήγαμε στον Πειραιά και από εκεί στην Κρήτη

Θα πεις πρόκειται για μικρά και ασήμαντα γεγονότα. Πολλές σαν την θεία ήταν έγκυες και έφυγαν με την ψυχή στο στόμα. Αυτές γλύτωσαν. Πιο πολλές ήταν αυτές που τις ξεκοίλιασαν οι τούρκοι και τους μαχαίρωσαν τα έμβρυα. Πιο πολλοί σφάχτηκαν και πότισαν με το αίμα τους τη γη της Μικράς Ασίας. Δεν είναι όμως λίγο  να φύγεις ξαφνικά  από τον τόπο σου και να  αφήσεις πίσω όλο το βιός σου. Τα σπίτια σου,  την περιουσία σου,  τον κόπο σου,  τα ιερά και τα όσια σου και πιο πολύ τους τάφους των γονιών σου και να μπεις σε μια  βάρκα με μόνη περιουσία ένα μπόγο μια εικόνα και να πηγαίνεις προς το άγνωστο. 

Ας είναι ευλογημένη η γη της Χίου που τους πρωτοδέχτηκε στην αγκαλιά της .  

  

Lithrians  when  the  front of Asia Minor collapsed  in August of 1922,  in order to escape the massacres by turks run away and found refuge first in the small islet of Gouni in the gulf of Lithri and after in the opposite island of Chios. My mother although she was a child remembered  those  days when they  passed on the island of Chios :

They sent (from Chios) a boat and took us  to the port of Chios. It was a round port with a wide uphill. The square, the sidewalks, all  were crowded with bales, chests, paint. We  couldn’t  move.

John a nephew of my mother said :  We can not move here but  I know a small and peaceful coastal hamlet. Let's go there for a few days and after the  departure of crowds , we will return back . We went in a village called Pantoukios which is beachfront with storied houses here and there. They were selling us meat with six drachmas per oka. When we were in Pantoukios  my aunt  Despina gave birth to one of her daughters .

We sat there  a few days and then we  returned to Chios which was still crowded .  We went in  the other side in the plain and we found there in a garden an old house-they said it was the house of an ambassador - but was not covered  with plaster. A house without doors and shutters . Each family took a room that had neither door nor window. Darkness. Only light coming from outside. John made jokes to make us not think about what was happening.

We stayed there for some days and after returned to  Chios which  fortunately was empty of refuges. We got  a telegram from my sister and her future husband  that they left for Piraeus. We went from Chios to Piraeus and from there to Crete

You will say that these were small and insignificant events. Many women  like  aunt Despina,  were  pregnant and left their homes with their  soul in their  mouth. All escaped the massacres. But most numerous were those who were  killed by Turks who stabbed their embryos. Many were  slaughtered  and they  watered with their blood the land of Asia Minor. But it is not too easy  to abandon  suddenly your place and your whole livelihoods. To abandon your home, your property, your sacred places and the graves of your parents and enter a boat with only a bundle and an icon as your property  and go into the unknown.
 Blessed be the land of Chios which first received them 

 

Λυθριανοί στην Επάνω Βάθεια Ηρακλείου. Η οικογένεια Μπαρίκου. Lithrian refugees families in Epano Vathia of Heraklion-Crete

Πολλοί από τους Λυθριανούς μετά τον διωγμό του 1922 κατάφυγαν στην Κρήτη. Κάποιοι εγκαταστάθηκαν στην Επάνω Βάθεια και σε άλλα χωριά του Ηρακλείου όπως π.χ. την Ελιά, αλλά και τον Καρδουλιανό Καστελίου. Ανάμεσά τους δυο αδελφές της γιαγιάς μου : Η Μαλαματώ στην Επάνω Βάθεια και η Αφροδίτη στον Καρδουλιανό στο Καστέλι για τις οποίες θα κάνω ξεχωριστό αφιέρωμα.

 
Στην Επάνω Βάθεια επίσης εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του ο Κωνσταντίνος Μπαρίκος. Τον γιό του Μανώλη Μπαρίκο που γεννήθηκε στην Επάνω Βάθεια το 1924, βρήκε και μίλησε μαζί του η δημοσιογράφος Κορίνα Καφετζοπούλου. Κάποιες από τις μνήμες του αναφέρει σε άρθρο της στο Made in Creta Τετάρτη, 1 Μαΐου 2013 (Λυγίζουν στη θύμηση της Μικράς Ασίας, στην Επάνω  Βάθεια) :

Ο πατέρας του Κωνσταντίνος Μπαρίκος και η μητέρα του Μαρία Μπουκά* μαζί με τον κατά δυο χρόνια μεγαλύτερο αδερφό του, Δημήτρη, θα φύγουν από το Λυθρί πριν την μεγάλη καταστροφή.
Ο πατέρας του ήρθε στην Κρήτη , 45 χρονών. Είχε ζήσει και τον πρώτο διωγμό. Από το Λυθρί θα βρεθεί το 1917 στο Αγρίνιο. Αραμπατζής ήταν και μάζευε και έθαβε τα πτώματα από την γρίπη αλλά αυτός δεν κόλλησε τίποτα.
Επαναπατρίζεται μετά την απόβαση του ελληνικού στρατού, μεταξύ του 1919-1920. Η επιστροφή δεν θα κρατήσει πολύ. Και αυτή τη φορά ο ξεριζωμός θα είναι οριστικός.
O Κωνσταντίνος Μπαρίκος δε θα περιμένει την τελευταία στιγμή. Πήρε γυναίκα και παιδί και τα λιγοστά υπάρχοντα τους. Τόση περιουσία άφησε πίσω δεν μπορούσε να την κουβαλήσει μέσα στο καΐκι. Μέσα στα πράγματα θα πάρει τα συμβόλαια της περιουσίας του, τα γεωργικά εργαλεία του, εργαλεία, κλήματα και τους σπόρους για τα κηπευτικά. Αυτή ήταν τώρα η νέα περιουσία της οικογένειας.

"Όταν ήρθε ο πατέρας μου κρατούσε τα κλήματα μαζί του. Πρώτος στο χωριό τα έφερε ο αξιωματικός Αλέξανδρος Αλεξάκης που είχε έρθει στα μέρη μας, και τα πήρε. Ο πατέρας μου ήταν ο δεύτερος. Όταν τους δώσανε γη άρχισε να φυτεύει κλήματα και σπόρους, τομάτες, αγγούρια και πεπόνια. Είχε βγει ο γείτονας, στο περβάζι, ο Γιώργος Αλεξάκης και του φώναξε:
 "-Ιντα κάνεις επαέ Κώστα και σκάφτεις ;
- Βάζω τομάτες, αγγούρια και πεπόνια, μπάρμπα.
- Ίντα βασανίζεσαι … Δεν γίνονται επαέ τέτοια πράγματα".

Όταν η γη γέννησε, ο πατέρας μου, του πήγε μια τσάντα πράγματα».
"Ήταν εύφορη η γη", συνεχίζει, "έπαιζες μια με το σκαπέτι (τσάπα) και φύτευες το κλήμα. Έξι χιλιάδες κόρμουλες (κλιματόβεργες) φύτεψε ο πατέρας μου, 9 χιλιάδες τις έκανε εγώ". 

Θυμήθηκε πολλά ο κυρ Μανώλης Μπαρίκος :
Τον πατέρα του και τη μάνα του, που πήρε και δεύτερη μηχανή για να ράβει και να μεγαλώσουν τα παιδιά τους. Η οικογένεια είχε μεγαλώσει και είχε συνολικά επτά παιδιά.
Και άλλα πολλά είπαμε και αυτά τα γαλάζια μάτια του άρχισαν να τρέχουν δάκρυα… Δεν τόλμησα να σηκώσω το κεφάλι να τον αντικρύσω. 

"Μου θύμησες πολλά πράγματα, παιδί μου, και στεναχωρήθηκα. Αυτά που σου είπα τα είχα σχεδόν ξεχασμένα. Τη μάνα μου τον πατέρα μου… Τον έχασα στις 17 Αυγούστου 1956"

Ο κ. Μανώλης μου έδωσε μια συμβουλή που την έχω συναντήσει ξανά.
"Όλες οι καλές δουλειές γίνονται στη λίγωση του φεγγαριού τότε να φυτεύεις" . 

Έχω ακούσει πολλές ιστορίες για τα αμπέλια στο Λυθρί από τη μάνα μου. Πράγματι οι Λυθριανοί είχαν μεγάλη πείρα από αμπέλια.

*Πιθανώς είναι από τους Μπουγάδες του Λυθριού.

Many of Lythrians after the expulsion of 1922 were settled in the island of Crete. Some were settled in Ano (Upper) Vatheia and other villages of Heraklion eg Elia, Kardoulianos of Kastelli etc. Among them, two sisters of my grandmother.
In Upper Vathia also was settled Constantine Barikos with his family. His son Manolis Barikos who was born in Upper Vathia in 1924, found and talked with him, the reporter Corina Kafetzopoulos. Some of his memories, states in an article* :

His father Constantine Barikos and his mother Maria with his two years older brother, Dimitris, will leave Lythri before the big disaster. His father came to Crete when he was 45 years old. He had experienced also the first persecution of 1914. From Lythri, we find him  during 1917 in Agrinion in Central Greece. He worked there as a carter, picking up and burying the corpses of the flu, without being affected.
He was repatriated after the landing of the Greek army, between 1919-1920. The return will not last long and this time the upheaval will be final. Constantine Barikos will not wait for the last minute. He took his family and a few of his belongings. Much property was left behind, because he could not carry it over.
Among other things, he got :
the contracts of his property, agricultural and other tools, grapevine canes and vegetables seeds. These things were, the family’s new fortune. "When my father came here, was bringing with him grapevine canes. The first who brought it in the village, was an officer “Alexander Alexakis” who had come to our place
(Erythraea ) and took it. My father was the second. When the fugitives took property here, my father began to plant grapevine canes and seeds, tomatoes, cucumbers and melons. A neighbor had come, on the windowsill, shouting :
-"What are you doing here Costas ?
 - I am planting tomatoes, cucumbers and melons, seeds.
- Why torture yourself ... Such things cannot be fruitful in this land "

When the earth gave birth, my father gave him a bag full of vegetables and fruits " "It was fertile land," he continues, ". Six thousand grapevine canes were planted by my father, I made them 9.000."

Manolis Barikos remembered a lot as :
His father and his mother, who took a second sewing machine to sew and raise their children. The family had grown up and had a total of seven children. And so many he said and these blue eyes ran tears ... and I didn’t dare to raise my head to look at him . "In My memories came a lot of things my child, and I became sad. I told things that I had almost forgotten. My mother my father ... I lost him on August 17, 1956 ... »

Mr. Manolis gave me a tip that I have met again. "you must plant during the last quarter of the moon."

Indeed Lythrians had great experience with vines.

*Article on Made in Creta Wednesday, May 1, 2013: In the upper Vatheia bend remembering Asia Minor

Μανώλης Μπαρίκος

Ένας φλογερός έρωτας, η φυγή από το Λυθρί και η ιστορία ενός μπαούλου. A passionate love, the escape from Lithri and the story of a trunk

Μανώλης και Σταματία. Ένας μεγάλος έρωτας στο Λυθρί. Manolis and Stamatia . A grate romance in Lithri

Οι Λυθριανοί  γύρισαν μαζί με τον ελληνικό στρατό μετά τον πρώτο διωγμό και ξεκίνησαν την ζωή τους στο χωριό από την αρχή. Στο Λυθρί υπήρχε τμήμα χωροφυλακής. Εκεί υπηρέτησε για κάποιο διάστημα  ο Μανώλης Σκαρμαλιωράκης  από το Παλαίκαστρο Σητείας  που είχε αγαπήσει την μεγαλύτερη κόρη της οικογένειας τη Σταματία.
Στην μέση του χωριού είναι η βρύση του Πουλακιού. Εδώ σε αυτή την πλατεία όταν γύρισαν γύρω στο 20 οι Λυθριανοί που είχαν διωχτεί κατά τον πρώτο διωγμό (το 1914), είχε στηθεί γραφείο όπου περνούσαν για να απογραφούν.Ανάμεσα στους υπεύθυνους αυτού του γραφείου ήταν ο Μανώλης ο χωροφύλακας. Εδώ γνώρισε και ερωτεύτηκε τη Σταματία.
Όπως θυμόταν η μητέρα μου :
Ο Μανώλης ήταν τρελά ερωτευμένος με την αδελφή μου. Ερχόταν τα βράδια στην εκκλησία της Ζωοδόχου Πηγής (απέναντι από το σπίτι μας ) από κάτω και έβαζε δυο πέτρες μεγάλες τη μια πάνω στην άλλη για να ψηλώσει και ακουμπούσε το σαγόνι του στο μπεντένι(στηθαίο). Στεκότανε απέναντι από το σπίτι. Ήτανε εκεί όλη τη βραδιά μπας και θα ’βγαινε να τη δει και αυτή δεν έπαιρνε είδηση. Φεύγοντας από κει έβαζε μια πέτρα όσο ήταν το κεφάλι του ώστε την ημέρα να την βλέπουνε και τη νύχτα να περνούν το κεφάλι του για την πέτρα".
Όπως έλεγε η κόρη του :
Η γιαγιά μας είχε ένα αδελφό τυφλό το Γιάννη. Αυτός έπαιζε μαντολίνο και έλεγε τραγουδάκια. Του είπε η μάνα μου : 
-Θείε θα  ήθελα να μου πεις κι εμένα ένα τραγουδάκι που αγαπώ ένα Κρητικό. Λέει : 
-Ο Κρητικός που αγαπάς είναι μοναχογιός ; Λέει : 
-Όχι δεν είναι μοναχογιός , τέσσερα παιδιά ’χει η μάνα του μα είναι πρωτογιός . 
Εκεί τα γαρέφαλλα τα λέγανε μοσχοκάρφια. Της λέει : θα σου πω μια : 

Μοσχοκαρφεμπογάτε μου και λαμπαδοχυτέ μου 
και πρωτογιέ της μάνας σου και σύντροφε δικέ μου 

Όμως το  μέτωπο κατέρρευσε και  άρχισε ο ξεριζωμός

 

Όπως  αφηγούνταν η μητέρα μου από τις παιδικές αναμνήσεις της :           

Μετά όμως όλα τελειώσανε. Λένε :  

Απέξω στα Καράμπουρνα είναι οι Τούρκοι δηλ. όπου να ’ναι θα μπούνε  στο χωριό μας και τότε όρμισε ο κόσμος και φεύγανε. Όλες οι βάρκες ήτανε γεμάτες. Βάρκες καΐκια όλα. Είχα δει άνθρωπο που είχε μπει σε μια σκάφη και κράτα την παλάμη (φτυάρι) και φτυάριζε  από δω κι από κει τη θάλασσα για να φτάσει στο νησί . Άλλος είχε μια δέσμη –τα ’δα με τα μάτια μου-ξυλεία πως είναι οι δέσμες με το τσέρκουλο δεμένες από δω κι από κει και είχε καβάλα την ξυλεία και παλάμιζε να φτάσει στο νησί. Όπου φύγει φύγει με ότι μέσο μπορούσε ο καθένας ακόμα κολυμπώντας.

Τα νησάκια  απέναντι από το Λυθρί που στην αρχαιότητα λεγόντα Ίπποι. The islets opposite Lithri . In antiquity were called Hippi (horses)

O Μανώλης υπηρετούσε στον Τσεσμέ. Μέσα σ’ αυτή την ανεμπουμπούλα τους είπε ο αρχηγός τους ότι από σήμερα είστε πολίτες απολυμένοι δεν υπηρετείτε πια κι όποιος μπορεί να πάει όπου θέλει να σωθεί. Πάντα ρωτούσε και μάθαινε την παραμικρή λεπτομέρεια για το που είναι η καλή του και που βρίσκεται .

Φεύγει και πάει στη Χίο και παίρνει ένα καΐκι μεγάλο και πάει στο νησί  τη βρίσκει και της λέει :

-Μας απολύσανε να πάμε στα σπίτια μας και φεύγω για την Κρήτη.  Πέρασα να σε πάρω αν θες. Εγώ φεύγω και με χάνεις για πάντα. Θες να ’ρθεις να σε πάρω να πάμε στην Κρήτη και είναι λόγος να βρούνε και οι δικοί σου μια αποκούμπιση να ’ρθουνε μετά και αυτοί;

Την σύβασε και την πήρε. Λένε στα κορίτσα :

-να πείτε στους δικούς  μας άμα θα ’ρθουνε  πως ο  Μανώλης ο χωροφύλακας ήρθε και την πήρε τη Σταματία και πάμε στη Χίο και τους περιμένουμε .

Φτάνουμε εμείς λένε τα νέα της μάνας μου και άρχισε και έκλαιγε:

-Ώφου το παιδί μου  και που θα μου το πάει.

Πώς να φύγουμε από το νησί και ποιος να ’ρθει να μας πάρει που βγήκε στο νησί όλο το χωριό και μέσα στον ίδιο κόλπο είναι ένα πολεμικό καράβι το Κιλκίς και βομβαρδίζει έξω από τα Αλάτσατα για να μην μπουν οι Τούρκοι μέσα και αυτοί είχανε μπει και λεηλατούσαν !  Θυμούμαι όπως ρίχνανε προβολείς και φοβούμαστε εμείς τα παιδιά και μας έλεγαν

-σηκωθείτε σηκωθείτε μην κρύβεστε .

Να μας δούνε δηλαδή πως είμαστε Έλληνες να μην μας ρίξουν. Κάτσαμε πόσες μέρες. Οχτώ έως δέκα μέρες ίσως

 Θωρηκτό Κιλκίς. Βattleship kilkis

Κανείς δεν μπορούσε να μας-ε πάρει .Ύστερα στείλανε από τη Χίο καράβι και μας πήρανε και μας βγάλανε στη Χίο  

Η φυγή στο νησί και από εκεί στη Χίο όπως την θυμάται από αφηγήσεις της μητέρας της Σταματίας η κόρη της Ελενίτσα Τσαντάκη( αφήγηση με την χαρακτηριστική διάλεκτο της Σητείας Κρήτης) :

Όταν φύγανε (ο πατέρας μου με τη μάνα μου) επήρανε δυο μπαούλα και την ήβγαλε σε ένα νησί και ήτανε μοναχή στο νησί και  τσοι υπόλοιπους  τσοι είχανε πάρει και  ήτανε σε άλλο νησί. Είχε μείνει με δυο γειτόνισσες στο νησί και κάθουντανε τρεις μέρες  εκεί  χωρίς νερό χωρίς φαΐ στη μέση στα μπαούλα. Και περνούσανε καΐκια και κρυβότανε. Ύστερα πήγε ο πατέρας μου στην Χίο και εγύρισε και δεν την βρήκε και λέει θα γυρίσω πίσω. Τσοί ’βγαλε το καΐκι και γύρισε να πάρει άλλους.  Τσοί ’βανε στο καΐκι να φύγουνε απ’ το χωριό να τσοι πάρει να μην τσοι σφάξουνε οι Τούρκοι –γιατί άμα τα προλαβαίνανε οι Τούρκοι τα κακοποιούσανε και πέφτανε στο πηγάδι μέσα τα κορίτσα και πνιγότανε. Προκειμένου λέει να πέσουμε στο πηγάδι μας πήρε ( ο Μανώλης ο Σκαρμαλιώρος ) και μας ήβαλε στο καΐκι με κάμποσα κορίτσα –ότι βρίσκανε βάνανε –και ήτανε εκεί τρεις μέρες. Σαν ήφταξε στη Χίο και δεν την βρήκε τως είπε :

-Θα γυρίσω πίσω να πάω να τη βρω γιατί θα να ’ναι σε κάνα νησί.

-Μην πας Σκαρμαλιώρε μέσα στους Τούρκους για θα σε σκοτώσουνε .

Και γύρισε πίσω και όταν  επερνούσανε λέει από το νησάκι μπροστά τονε γνωρίσανε οι φίλες τση και του φωνιάζανε:

-Μανώλη ,Μανώλη, έλα κι εδώ είναι κι η Σταματία.      

Μετά φτάσανε στον Πειραιά.  Ο πατέρας μου είχε πάει να γεμίσει νερό αλλά από τον πολύ τον κόσμο άργησε να γεμίσει . Του έδωσε μια κρυστάλλινη κανάτα και την έφερε στον κόρφο του  σπασμένη από το συνωστισμό και μεσάτη νερό.  Εκαθότανε η μάνα μου πάνω σε ένα μπαούλο και πήγε κάποιος και της είπε : Δικό μου είναι το μπαούλο και πήγε να της το πάρει. Σαν εγύριζε του φώναξε : Μανώλη, Μανώλη, έλα για δα πάρουνε το μπαούλο. Και του λέει ο πατέρας μου : Να το ανοίξουμε να δούμε τα πράματα και αν είναι δικό σου θα το πάρεις αν είναι δικό μας  και κάνεις τόση φασαρία αμέσως θα σε σκοτώσω (διότι ήτανε χωροφύλακας και βάστα μπιστόλι). Μόλις τ’ ανοίξανε και το είδε ο άλλος αμέσως εξαφανίστηκε. Όταν ήρθανε φέρανε μια κανάτα και μια λάμπα  που εγώ τα μοίρασα στα παιδιά μου. 

Στον Πειραιά επήγε ο πατέρας μου στο φούρνο να πάρει ψωμί. ( σημείωση : μάλλον θα δίνανε δωρεάν στους πρόσφυγες ).Το πετούσανε κι όποιος προλάβαινε να παίρνει. Στο δρόμο άκουσε φωνές από ένα υπόγειο και μπαίνει μέσα και είδε το λοχαγό ντου που ξεψύχα από την πείνα και ήκοψε ντου ένα κομμάτι ψωμί και του το’ δωσε και το ’φαε  και με το ψωμί αυτό ήζησε. Μετά σμείξανε και του ’πε :

-Μανώλη αν δεν ήσουνα εσύ θα είχα πεθάνει από την πείνα. Επήε το άλλο κομμάτι τση μάνας μου και το ’φαε. Και βρήκε στο δρόμο και μια καρπούζα και την ήπηρε κι αυτή και τως την επήε και όντεν είδε λέει η μάνα μου την καρπούζα και την ήφταξε πάνω στο μπαούλο και την κόψανε με αυτή την καρπούζα ενεπήρανε που ’τανε σκασμένοι από τη ζέστη και τη στενοχωρία ντως . 
 

Εδώ θα πρέπει να πούμε για τον Μανώλη Σκαρμαλιώρο ή Σκαρμαλιωράκη από το Παλαίκαστρο Σητείας που υπηρέτησε στη Χωροφυλακή και στο Λυθρί  ότι ήταν ένας τολμηρός  και γενναίος  άνθρωπος και  μέσα στη φωτιά του πολέμου συνέβαλε και αυτός στην ασφαλή φυγάδευση αρκετών Λυθριανών και όχι μόνο της αγαπημένης του. Ένας από τους ανθρώπους που το όνομά του δεν πρέπει να ξεχαστεί.     

Ένα απλό μπαούλο έγινε η κιβωτός που μέσα του συγκεντρώθηκε ότι πρόλαβαν να πάρουν και να το σώσουν από τον κατακλυσμό της μικρασιατικής καταστροφής.

Εκεί μέσα έκρυψε και  τις λιγοστές εικόνες. Κάθε φορά που το άνοιγε η θεία πεταγόταν οι μνήμες από το Λυθρί. Σήμερα φυλάσσεται σαν ανεκτίμητο κειμήλιο από την οικογένειά της 

The people of Lithri  returned back  with the Greek army after the first persecution and started their lives in the village from the beginning. In Lithri was a gendarmerie station. There  served for a time  Manolis from Sitia of  Crete who  had loved Stamatia  the eldest daughter of the family.
In the middle of the village Lithri is Poulakis’ fountain. Here in this square when the exiled during 1914 Lithriani came back (about 1920 with the greek army), was a census bureau and the people were passing in order to be recorded.
As my mother told me :
Manolis the policeman was one of the responsibles for this bureau. There he saw Stamatia and fell in love with her . He was coming in the evenings in the court of the church and was putting two large stones one upon another, was touching his jaw at the parapet, stood opposite the house and was staying there all night in order to see her but she did not know anything. Leaving from there, he was putting a stone in the place that was before his head in order our family in the morning to think that the shadow at night was a stone and not his head.

As their daughter says :

Our  grandmother had a blind brother, Yiannis. He was playing mandolin and saying rhymes. My mother told him :
- Oh uncle can you tell me a song too  for a Cretan I love . He said :

-Is the Cretan that you are in love with him  the only son of his family ?
-No, he  is not the  only son.  His mother has four children but he is her  first son. He said : 

I'll tell you  a rhyme:
Oh you who have body like clove and like  candle
you who are the first son of your mother and my companion 

After everything was finished.
The front collapsed and  the uprooting started. Here one of the thousand simple stories of the tragedy of Asia Minor's destruction called by turks as "war of independance"  in order to declare  the uprooting of Greeks from their home land after 3.ooo years. 

A story narrated by my mother Angeliki  from her childhood memories:

Then everything finished . They said:
Outside  Karabourna (in the north of Lithri) is now  the Turkish army  and will soon invade our village. Then people rushed to leave. All the boats were full. I had seen a man who had entered into a tub and was holding a shovel shovelling  here and there the sea in order  to reach the islands.  They were abandoning in panic the village  in any way  even swimming.
Opposite Lithri  are some islets. There  they had  landed  the girls of the  village in order to avoid raping by the Turks. There had come my sister Stamatia too.
Manolis served in Krini or Cesme. With the collapse of the front all were  dismissed. 
He goes to Chios,  takes a big boat  returns  to the  island finds her and says:
-We  go to our homes and i am leaving for Crete. I came to take you with me if you want. I'm leaving and you will lose me forever.  Do you want to come with me to Crete?
 He convinced her and she left with him. They said to girls:
Tell our own people when they come here that we leave for Chios and  we will wait them there .
We had gone to the little  island too
But how to get out from  there and who would  come to take us? All village was landed here and in the same bay was  Kilkis a Greek  military ship that was bombing outside Alatsata  in order to prevent Turkish  army's invasion but the Turks had entered and were plundering the town! I remember that they were  throwing  projectors and we the children were scared  and  they were saying to us:  
Get up, get up do not hide.
In order  to see that we were Greeks and not bomb us. We sat there a few days
Nobody could get us. Then they sent a boat  from Chios  and took and  landed us  in Chios

The flight to the island and from there to Chios as recalls E.T. from stories she heard from her mother

When  my father  left with my mother they  took two trunks. My father landed her on an island  where she stayed. The rest were landed in another island. She was left on the island with two neighbours and she stayed there for three days without water, without food, between the two trunks. Boats were passing and she was hiding. Then my father went to Chios and returned but he didn’t  find her and said : I  will turn back.  He  turned to get others.  He  put  them in  the boat  in order to  abandon the village  and  prevent their slaughtering  by the Turks, because if the girls were fallen in the hands of  Turks  they abused them so in order to escape raping  they were falling  into the wells and were drown.  

 In order not to  fall into the wells  he took  and put a few girls in the boat  and  brought them in an  islet where  they stayed  for  three days.
 When he  reached  Chios and didn’t  find her said to them:
- I will  go back to find her because she is in an islet.
Do not go within  the Turks because they will kill you told him .
He turned back and  when he  passed through the islet  her friends recognised him  and shouted:
- Emmanuel, Emmanuel, come,  and here is Stamatia .  .
After they arrived in Piraeus. My father had gone to bring water, but because the crowds he delayed his return. She  gave him  a brilliant pitcher and he returned keeping it  in his bosom broken by the rush and with little water. When he was for water my mother sat on a trunk and  someone came and said to her :  This trunk is mine  and he  wanted  to get it.   When she saw my father returning she shouted : Emmanuel, Emmanuel, come because they want to get the trunk. And my father came and  said : Let’s open it to see things and if are yours you will take it but  if  are ours  and you  are quarrelling for this i will instantly kill you (because he was a policeman and he was holding a  gun).  when they opened it and the other saw that was wrong,  he  promptly disappeared. When they came in Crete they brought a pitcher and a lamp too that I distributed them to my children.
In Piraeus, my father went into an  oven to get bread. ( it was shared to refugees ). They were  throwing it and  if you  were lucky  you could get a loaf .  When he was on the road  for return he heard voices from a basement. He  went inside and saw his captain who was dying from hunger. He cut a piece of bread and gave it to him who ate and  revived with this bread. Then when  he met him again he said:
Emmanuel, if you were not here , I would have died of hunger. He  took  the other half to  my mother and she ate that. He found on the street a watermelon and took it. My mother  put it on the trunk and cut off  and from  this they revived  while they were dying from the heat and the discomfort.

A simple trunk became  the Ark  inside of which were assembled  what they could take and save from the Noah's flood the  Asia Minor’s disaster as her precious icons .
Every time that aunt  was opening  it, the memories from Lithri  were coming out . Today her family keeps it as a priceless heirloom

Ο φλογερός έρωτας μου έδωσε ιδέες για κάποιες μου συνθέσεις στις οποίες χρησιμοποίησα φιγούρες και θέματα από κλασσικούς πίνακες ενσωματώνοντας το ιστορικό μπαούλο και άλλα στοιχεία. The romance inspired me for some compositions using figures and themes from classical paintings

Ο Μανώλης αποβιβάζεται στο Λυθρί.Μια φανταστική μου απεικόνιση. Manolis landed at Lithri. The depiction is one of my compositions

Η τραγωδία του ξεριζωμού. The tragedy of uprooting

Το νησί Γούνι που αποβιβάστηκαν τον Σεπτέμβρη του 22 οι Έλληνες του Λυθριού και των άλλων χωριών για να γλυτώσουν από τις σφαγές. Σήμερα οι τούρκοι το αποκαλούν Karaada δηλαδή Μαυρονήσι. Τhe island Gouni where greeks of Lithri and of other near villages were landed during the uprooting of September of 1922 in order to escape the massacres of turks. Today turks call it Karaada meaning Black island

Αναζητούν τον αδελφό τους. They are looking for their lost brother

Το 1922 κυνηγημένοι οι Μικρασιάτες σκόρπισαν σαν τα πουλιά. Αδέρφια χώρισαν από τα αδέλφια τους. Γονείς έχασαν τα παιδιά τους. Για δεκαετίες αργότερα άκουγες κάθε μεσημέρι από το ραδιόφωνο αγγελίες μέσω του Ερυθρού Σταυρού. Ο Γιάννης ..... από τον Μπουτζά αναζητά την αδελφή του Μαρία. Χάθηκαν στην προκυμαία της Σμύρνης το 22 και χιλιάδες τέτοιες αγγελίες απελπισμένων που έψαχναν όλη τους τη ζωή για να βρουν τα χαμένα αγαπημένα πρόσωπα. Αρκετοί ξαναβρέθηκαν αλλά οι περισσότεροι δεν ξαναειδώθηκαν ποτέ. Οι πιο πολλοί από αυτούς πότισαν με το αίμα τους τα χώματα της Μικράς Ασίας.
Το 1922 κυνηγημένη η οικογένεια μας πέρασε από το Λυθρί απέναντι στη Χίο και από εκεί με περιπέτειες στην Κρήτη. Ο μεγαλύτερος αδελφός Αντώνης ήταν στρατιώτης και δεν πρόλαβαν να τον δουν. Έμαθαν ότι πέρασε στη Μυτιλήνη όπου και παντρεύτηκε. Μετά πέθανε η γιαγιά, οι αδελφές ήταν μικρές και έτσι έχασαν τα ίχνη του. Όμως η ανάμνηση του και η νοσταλγία να τον δουν δεν έσβησε. Πολλά χρόνια αργότερα όταν πήγα διακοπές στη Μυτιλήνη μου ζήτησε η μητέρα μου να ψάξω για τον αδελφό της . Έβαλα στην τοπική εφημερίδα Δημοκράτης (18.Αυγούστου του 1982) μια αγγελία : Αναζητούν τον αδελφό τους.

Μια ολόκληρη ζωή αναρωτιόταν : Άραγε ζει; Πως να είναι τώρα ; Τι οικογένεια έχει κάνει; Δεν πήραν καμιά απάντηση. Σήμερα το πέρασμα του χρόνου τους έφερε κοντά. Είναι όλοι μαζί σε ένα άλλο Λυθρί που σαν την Νέα την Ουράνια Ιερουσαλήμ βρίσκεται και αυτό στους Ουρανούς

Ιn 1922 Asia Minor Greeks, chased were scattered like birds. Brothers were separated from their siblings. Parents lost their children. Until 60ies in the afternoons you were listening to the radio, announcements of Red Cross: “John ..... from Butza is searching for his sister Maria. He lost her in the waterfront of Smyrni during 22” …and thousand like that from desperate people who were searching for their whole life to find lost loved ones. Many were found again, but not the majority of them . Most of those watered with their blood the soil of Asia Minor.
In 1922 chased our family passed from Lithri to the island of Chios and from there after adventures came in Crete. The older brother Antonis was soldier in the Greek army and after the collapse of the frontier was lost. Later they learned that he was at Mytilene, where he married. Soon grandmother died, and the sisters were to young and thus they lost him. But the memories and nostalgia to see him were never lost. Many decades later when I went on holiday in Lesvos my mother told me to try to find him. I put in the local newspaper Democrat (18 August of 1982) an announcement : Looking for their brother.

A whole life they were wondering : Is he alive? How does he look like now? What family did he create ? They got no reply. Today passing time has brought them together. They're all together in another Lithri which like the heavenly Jerusalem is in heavens.

Ο θείος Αντώνης καθιστός με κάποιο ίσως Λυθριανό ή ίσως συγγενή. Uncle Antonis seated with another man maybe of the family or maybe from Lithri

Η αγγελία στην εφημερίδα της Μυτιλήνης. The ad in the newspaper of Mytilini

18 of August 1982
They are looking for their brother
The sisters Angeliki and Maria are looking for their brother Antoni J. Strimbouli.
They were from Lithri of the area of Tsesme. In 1922 the sisters Angeliki, Maria and Stamatia came with their mother Ourania to Pireus and after in Crete where they remained. From informations they learned that their brother Antonis who was a soldier stayed and got married in Mytilene.
Everybody knowing something on the subject please call in the telephon number..... in Athens to his sister Angeliki ........... Athens

Ο θρήνος των αγγέλων στα ερείπια της αγίας Ματρώνας. The lamentation of angels in the ruined saint Matrona

Σεπτέμβριος 1922. Η πόλη των Ερυθρών θρηνεί στα ερείπια του Λυθριού. September 1922.The city of Erythrai lamenting in the ruins of Lithri

Θρήνος για την καταστροφή του Λυθριού. Lamenting for the destruction of Lithri